(sav.gov.vn) - Trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia và yêu cầu nâng cao hiệu quả quản trị tài chính công, việc chuyển từ hậu kiểm sang tiền kiểm và kiểm toán toàn diện theo thời gian thực là xu hướng tất yếu của hoạt động kiểm toán hiện đại. Quá trình này đòi hỏi Kiểm toán nhà nước (KTNN) phải có sự chuẩn bị đồng bộ về thể chế, công nghệ, dữ liệu và nhân lực.

Động lực chính thúc đẩy sự chuyển đổi phương pháp kiểm toán

Sự phát triển mạnh mẽ của dữ liệu lớn (Big Data), trí tuệ nhân tạo (AI), điện toán đám mây (Cloud Computing) và tự động hóa quy trình robot (Robotic Process Automation) đã thúc đẩy quá trình chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ trong nền kinh tế và các tổ chức.

Các doanh nghiệp đang dần thích nghi và dịch chuyển nhanh chóng để theo kịp công nghệ, từ việc ứng dụng hệ thống số hóa đến sử dụng đa dạng các phần mềm. Từ đó, các giao dịch online tăng mạnh khiến dữ liệu tạo ra liên tục và tự động. Trong khu vực công, quy định về tính minh bạch và trách nhiệm giải trình cũng ngày càng gia tăng, đòi hỏi nhu cầu kiểm soát và kiểm toán theo thời gian thực tăng lên đáng kể.

Hiện nay, việc ứng dụng công nghệ cùng chuyển đổi số trong lĩnh vực kiểm toán đã diễn ra mạnh mẽ tại nhiều quốc gia trên thế giới. Sự chuyển đổi phương pháp kiểm toán kiểm toán thường xuyên, toàn diện theo thời gian thực giúp cải thiện đáng kể hiệu quả kiểm toán bằng cách tự động hóa các quy trình kiểm toán, giảm thiểu sai sót của con người và cho phép giám sát các giao dịch tài chính theo thời gian thực.

Việc tích hợp phân tích dữ liệu lớn giúp tăng cường khả năng phát hiện gian lận bằng cách phân tích các tập dữ liệu lớn trong thời gian thực, phát hiện các bất thường, từ đó nhận diện những nguy cơ gian lận từ sớm. Đồng thời, việc tích hợp hệ thống hoạch định nguồn lực doanh nghiệp (ERP) với kiểm toán liên tục càng nâng cao hiệu quả giám sát giao dịch tài chính và đảm bảo độ tin cậy, minh bạch của báo cáo tài chính, giảm thiểu rủi ro gian lận và nâng cao tính toàn vẹn tổng thể của các cuộc kiểm toán. 

Tăng cường khả năng phát hiện và phòng, chống tham nhũng, tiêu cực

Phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực luôn được Đảng và Nhà nước xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm, thường xuyên nhằm bảo đảm sự trong sạch, vững mạnh của hệ thống chính trị, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản trị quốc gia và củng cố niềm tin của Nhân dân đối với Đảng và Nhà nước.

Chung tay cùng cả nước trong “cuộc chiến” này, KTNN giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Vì vậy, việc nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế, chuyển đổi phương pháp kiểm toán từ hậu kiểm, chọn mẫu sang tiền kiểm, kiểm soát toàn diện theo thời gian thực sẽ giúp phòng ngừa các sai phạm, gian lận liên quan tới biển thủ, tham nhũng hay chiếm dụng tài sản công, tài chính công từ sớm, từ xa.

Thực hiện kiểm toán liên tục, KTNN có thể phát hiện gian lận ngay sau khi phát sinh mà không chờ cả năm hay một chu kỳ sản xuất kinh doanh mới bị phát hiện. Đặc biệt, việc tích hợp dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo, điện toán đám mây hay công nghệ chuỗi khối vào kiểm toán giúp kiểm toán viên phát hiện bất thường thông qua kiểm tra giao dịch ngay lập tức, từ đó làm giảm gian lận, chi tiêu sai mục đích sau khi vốn đầu tư công được giải ngân.

Bên cạnh đó, kiểm soát, giám sát liên tục và kiểm toán theo thời gian thực sẽ giúp KTNN phát hiện các hoạt động chi tiêu sai, gây thất thoát ngân sách hoặc các khoản đầu tư kém hiệu quả, những tài sản không được sử dụng hoặc lâu không nghiệm thu, thanh quyết toán.

Việc chuyển đổi từ chọn mẫu dựa trên đánh giá rủi ro và xét đoán nghề nghiệp của kiểm toán viên sang kiểm tra 100% giao dịch giúp giám sát, kiểm soát hoạt động chi tiêu công hiệu quả, tránh tình trạng chi vượt khung quy định, tăng khả năng đối chiếu tự động theo từng năm.

Lựa chọn các lĩnh vực phù hợp để kiểm toán theo thời gian thực

Ưu điểm nổi bật của phương pháp kiểm toán toàn diện theo thời gian thực so với phương pháp kiểm toán truyền thống dựa trên chọn mẫu là kiểm toán 100% các giao dịch ngay khi vừa phát sinh, không cần chọn mẫu sau một chu kỳ kinh tế. Từ đó, kiểm toán viên có thể cảnh báo từ sớm khi phát sinh giao dịch bất thường, giảm tình trạng thất thoát ngân sách và tăng hiệu quả phòng chống tham nhũng, lãng phí. Kiểm toán theo thời gian thực cũng tăng tính minh bạch và trách nhiệm giải trình cho các cá nhân và tổ chức được giao trách nhiệm quản lý, sử dụng tài sản công và tài chính công.

Từ những ưu điểm nổi bật của phương pháp kiểm toán toàn diện theo thời gian thực so với phương pháp kiểm toán truyền thống dựa trên chọn mẫu, KTNN có thể lựa chọn tiền kiểm và kiểm toán toàn diện theo thời gian thực một số lĩnh vực tiềm ẩn rủi ro cao và đã được số hóa mạnh mẽ. Cụ thể như: Chi ngân sách qua kho bạc với khoản chi ngân sách đều đi qua hệ thống kho bạc, mức độ tích hợp kiểm soát tự động tăng mạnh; Thuế - nguồn thu chính và chủ yếu của ngân sách nhà nước và cũng là lĩnh vực có nguy cơ trốn thuế, khai báo và nộp sai rất lớn. Hiện nay, việc nộp thuế online, phát hành hóa đơn điện tử phát triển mạnh, tạo nhiều thuận lợi cho kiểm toán viên thực hiện kiểm toán theo thời gian thực…

Trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia và yêu cầu nâng cao hiệu quả quản trị tài chính công, việc chuyển từ hậu kiểm sang tiền kiểm và kiểm soát toàn diện theo thời gian thực là xu hướng tất yếu của hoạt động kiểm toán hiện đại. Quá trình này đòi hỏi KTNN phải có sự chuẩn bị đồng bộ về thể chế, công nghệ, dữ liệu và nhân lực./.