(sav.gov.vn) - Trong bối cảnh công nghệ số và trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi cách thức quản lý nhà nước, kiểm toán toàn diện theo thời gian thực nổi lên như một công cụ giúp nâng cao tính minh bạch, giám sát kịp thời và trách nhiệm giải trình đối với quỹ công. Không chỉ hỗ trợ các cơ quan kiểm toán theo dõi hiệu quả chi tiêu công trong khủng hoảng, mô hình này còn mở ra hướng đổi mới hoạt động kiểm toán, đáp ứng kỳ vọng ngày càng cao của công chúng về tốc độ và chất lượng giám sát tài chính công.

Những biến động toàn cầu trong những năm gần đây, từ đại dịch COVID-19, khủng hoảng tài chính cho tới thiên tai quy mô lớn, đã đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc giám sát nhanh chóng và hiệu quả các nguồn lực công. Trong bối cảnh đó, kiểm toán theo thời gian thực đang được xem là xu hướng mới giúp các cơ quan kiểm toán tối cao (SAI) nâng cao vai trò giám sát, phát hiện sớm rủi ro và hỗ trợ nhà quản lý đưa ra quyết định kịp thời. 

Khác với phương thức kiểm toán truyền thống vốn thường được thực hiện sau khi chương trình hoặc dự án kết thúc, kiểm toán theo thời gian thực cho phép theo dõi liên tục các khoản chi, hợp đồng và tiến độ triển khai chính sách ngay trong quá trình thực hiện. Nhờ tận dụng dữ liệu số, công nghệ phân tích và trí tuệ nhân tạo, phương thức này không chỉ góp phần tăng cường quản trị tốt và trách nhiệm giải trình đối với quỹ công mà còn thúc đẩy đổi mới hoạt động kiểm toán trong thời đại số.

Các thuộc tính của kiểm toán theo thời gian thực

Khác với các phương pháp kiểm toán truyền thống vốn tập trung rà soát các giai đoạn đã qua, kiểm toán theo thời gian thực chủ yếu hướng đến việc giám sát liên tục các chương trình, hoạt động đang diễn ra; việc xem xét dữ liệu của các năm trước chỉ nhằm cung cấp bối cảnh và thông tin nền tảng cần thiết. Đúng như tên gọi, loại hình kiểm toán này cho phép cơ quan kiểm toán theo dõi, đánh giá và đưa ra cảnh báo trong quá trình triển khai chương trình, từ đó hỗ trợ điều chỉnh kịp thời hoặc cung cấp thông tin hữu ích trước khi chương trình được thực hiện đầy đủ.

Kiểm toán theo thời gian thực có thể tập trung vào khía cạnh tài chính, tuân thủ hoặc hiệu quả hoạt động, hoặc kết hợp cả ba nội dung trên. Tùy thuộc vào đặc thù và thách thức của từng đối tượng được kiểm toán, một số cơ quan kiểm toán lựa chọn tập trung vào các giai đoạn khác nhau trong vòng đời của dự án hoặc chương trình. Vì vậy, thời gian thực hiện kiểm toán có thể kéo dài từ ba đến sáu tháng, hoặc trong một số trường hợp, được triển khai theo định hướng dài hạn với các báo cáo định kỳ trong nhiều năm nhằm theo dõi tiến độ và những khó khăn phát sinh.

Cung cấp nhiều thông tin có giá trị cho công tác quản trị

Kiểm toán theo thời gian thực đặc biệt hữu ích trong bối cảnh khủng hoảng hoặc khi cần cung cấp thông tin kịp thời nhằm bảo vệ nguồn lực và tài sản công do Nhà nước mua sắm; giám sát việc cung cấp dịch vụ y tế công cộng; theo dõi công tác khắc phục hậu quả thiên tai và tái thiết sau bão, động đất hoặc các thảm họa tự nhiên; giám sát các chương trình ổn định tài chính; tăng cường kiểm toán đối với các chương trình đang triển khai có nguy cơ cao về lãng phí, gian lận và lạm dụng; cũng như rà soát các chương trình trọng điểm mới được thành lập để đánh giá việc thiết lập các cơ chế quản lý và kiểm soát tài chính phù hợp.

Thông qua các báo cáo kiểm toán theo thời gian thực, các vấn đề có thể được phát hiện và xử lý kịp thời, đồng thời giúp nhận diện các cơ hội nhằm củng cố hoặc bổ sung các biện pháp kiểm soát cần thiết.

Thông lệ quốc tế cho thấy, nhiều SAI đã áp dụng phương pháp này để nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động kiểm toán. Đơn cử, Văn phòng Trách nhiệm Giải trình Chính phủ Hoa Kỳ (GAO) đã triển khai nhiều cuộc kiểm toán theo thời gian thực, tận dụng chuyên môn đa lĩnh vực nhằm bảo đảm tính hiệu quả và hiệu lực trong hoạt động giám sát.

Trong cuộc khủng hoảng tài chính giai đoạn 2008-2009, các nhóm của GAO đã chủ động giám sát và báo cáo định kỳ 60 ngày/lần về việc triển khai Đạo luật Phục hồi; đồng thời thành lập các nhóm đa chức năng để theo dõi việc chi tiêu và kết quả thực hiện tại 16 bang, cũng như thu thập dữ liệu từ nhiều cơ quan liên bang và tiểu bang nhằm đánh giá tác động tổng thể của chương trình. 

Gần đây, GAO tiếp tục theo dõi phản ứng của Chính phủ Liên bang Hoa Kỳ đối với đại dịch COVID-19 theo Đạo luật CARES và phối hợp với các SAI cùng các văn phòng kiểm toán trong nước khác.

Các cuộc kiểm toán theo thời gian thực của GAO nổi bật bởi tính kịp thời và việc sử dụng các nhóm chuyên gia đa ngành nhằm quy tụ chuyên môn trong các lĩnh vực như nhà ở, giao thông vận tải, đồng thời nhận được hỗ trợ kỹ thuật từ kỹ sư, luật sư và chuyên gia phương pháp luận. Cách tiếp cận này góp phần bảo đảm chất lượng kiểm toán và cung cấp nhiều thông tin có giá trị cho công tác quản trị.

Một số lợi ích nổi bật của kiểm toán theo thời gian thực bao gồm: 

- Phát hiện sớm các sai sót, từ đó giúp đơn vị được kiểm toán và các cơ quan giám sát đưa ra quyết định kịp thời và chính xác, nâng cao khả năng ứng phó với các vấn đề phát sinh, ngăn chặn các sai sót nhỏ leo thang thành các vấn đề nghiêm trọng.

- Việc phát hiện sớm các sai sót có thể giảm thiểu việc làm lại, hạn chế lãng phí, dẫn đến tiết kiệm chi phí và phân bổ nguồn lực tốt hơn.

- Ngoài ra, kiểm toán thời gian thực còn giúp tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm giải trình thông qua việc cung cấp thông tin kịp thời.

Thách thức khi thực hiện kiểm toán theo thời gian thực

Tình trạng quá tải dữ liệu là một thách thức phổ biến đối với kiểm toán viên. Kiểm toán theo thời gian thực có thể tạo ra khối lượng thông tin rất lớn; nếu không được quản lý hiệu quả, điều này có thể gây khó khăn cho quá trình phân tích và xử lý thông tin. Do đó, cần có mục tiêu rõ ràng và cơ chế quản lý dữ liệu chặt chẽ để phân biệt thông tin hữu ích với dữ liệu nhiễu.

Các vấn đề liên quan đến quyền riêng tư và bảo mật thông tin cũng cần được quan tâm, bởi hoạt động giám sát liên tục có thể làm phát sinh những rủi ro ngoài dự kiến. Kiểm toán viên phải bảo vệ thông tin của đối tượng thụ hưởng, vị trí của các địa điểm nhạy cảm như kho lưu trữ vật tư giá trị cao, đồng thời tránh tạo cảm giác rằng đối tượng được kiểm toán đang bị giám sát quá mức.

Sự phản kháng từ phía đơn vị được kiểm toán cũng là yếu tố cần lưu ý. Ngoài ra, kiểm toán viên cần nhận thức rõ về “Hiệu ứng Hawthorne” - hiện tượng các cá nhân thay đổi hành vi hoặc hiệu suất khi biết rằng họ đang bị quan sát hoặc kiểm toán.

Trong bối cảnh môi trường hoạt động thay đổi nhanh chóng, kiểm toán theo thời gian thực cũng có thể trở nên phức tạp hơn, ảnh hưởng đến tính liên tục của việc thu thập dữ liệu. Nguy cơ xuất hiện kết quả dương tính giả hoặc âm tính giả cũng cần được cân nhắc. Bên cạnh đó, việc đưa ra nhận định tiêu cực dựa trên lượng thông tin hạn chế hoặc phân tích dữ liệu quá nhanh có thể dẫn đến các kết luận thiếu chính xác và các quyết định vội vàng.

Cũng như đối với mọi loại hình kiểm toán khác, tính chính xác và đầy đủ của dữ liệu là nền tảng cốt lõi. Bất kỳ sai sót nào trong quá trình thu thập hoặc phân tích dữ liệu đều có thể dẫn đến đánh giá sai lệch hoặc kết luận thiếu tin cậy./.