(sav.gov.vn) - Khi các bộ, ngành và địa phương đồng loạt chuyển dịch lên không gian số, phương thức kiểm tra truyền thống trên hồ sơ giấy đã bộc lộ những giới hạn trước dòng chảy dữ liệu khổng lồ. Để bắt kịp nhịp độ kiến tạo Chính phủ số, Kiểm toán nhà nước (KTNN) đang chủ động đổi mới toàn diện, đưa dữ liệu lớn và công nghệ số trở thành công cụ giám sát cốt lõi. Chuyển đổi số không chỉ giúp phát hiện sớm rủi ro, rút ngắn thời gian kiểm toán thực địa, mà quan trọng hơn là cuộc cách mạng về con người và phương thức quản trị, hướng tới nền kiểm toán chuyên nghiệp, hiện đại vào năm 2030.

Từ kiểm tra hồ sơ đến làm chủ dữ liệu

Trong tiến trình xây dựng Chính phủ số và nền kinh tế số, hầu hết các quy trình quản lý tài chính - ngân sách nhà nước hiện nay đã được vận hành trên môi trường điện tử. Từ hệ thống quản lý ngân sách, kho bạc điện tử, hóa đơn điện tử của cơ quan thuế, hệ thống thông quan tự động của hải quan, cho đến các cổng đấu thầu qua mạng… tất cả đang tạo ra những khối dữ liệu khổng lồ (Big Data) theo thời gian thực.

Thực tế này đặt ra bài toán mới: Hoạt động kiểm toán không thể tiếp tục duy trì phương thức thủ công là “lật từng trang hồ sơ, đếm từng tờ chứng từ”. Việc kiểm tra chọn mẫu trên tài liệu giấy không chỉ tiêu tốn nhiều thời gian, nhân lực mà còn tiềm ẩn nguy cơ bỏ sót các sai sót, rủi ro mang tính hệ thống được che giấu tinh vi trong các luồng dữ liệu điện tử.

Trước yêu cầu cấp thiết đó, KTNN xác định chuyển đổi số là con đường tất yếu để nâng cao năng lực giám sát tối cao đối với tài chính công và tài sản công. Chuyển từ kiểm toán “hậu kiểm trên giấy” sang “kiểm toán dựa trên dữ liệu” là bước chuyển mang tính bước ngoặt. Bằng việc xây dựng và khai thác các cơ sở dữ liệu chuyên ngành theo nguyên tắc “đúng, đủ, sạch, sống” kết nối liên thông với các cơ quan quản trị công, ngành Kiểm toán từng bước tạo dựng bức tranh toàn cảnh, minh bạch về việc quản lý và sử dụng các nguồn lực quốc gia.

Chuyển đổi số trước hết là chuyển đổi về con người, trong đó quan trọng nhất là chuyển đổi về tư duy, đổi mới về hành động. Có công nghệ hiện đại nhưng con người không làm chủ được công nghệ thì không thể đạt hiệu quả. ‘Học số’ phải đi đôi với ‘làm số’, biến kỹ năng thành thói quen để nâng cao năng suất và chất lượng của từng cuộc kiểm toán.

— Tổng Kiểm toán nhà nước NGUYỄN HỮU NGHĨA

(Phát biểu tại Hội nghị tổng kết phong trào Bình dân học vụ số của KTNN)

Khai thác dữ liệu tập trung: Nhận diện sớm rủi ro, tối ưu hóa nguồn lực

Việc đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và phân tích dữ liệu tập trung đem lại những thay đổi căn bản trong toàn bộ quy trình kiểm toán, từ khâu khảo sát, lập kế hoạch, thực hiện cho đến kết luận kiến nghị.

Thứ nhất, phân tích dữ liệu lớn cho phép kiểm toán viên thực hiện đối soát chéo trên toàn bộ tập dữ liệu (100% dữ liệu giao dịch) thay vì chỉ chọn mẫu ngẫu nhiên như trước đây. Các thuật toán thông minh kết hợp với trí tuệ nhân tạo (AI) có khả năng tự động rà quét hàng triệu dòng dữ liệu trong thời gian ngắn để phát hiện các dấu hiệu bất thường, các giao dịch phân mảnh nhằm lách luật đấu thầu, hay sự trùng lặp trong thụ hưởng chính sách an sinh. Nhờ đó, KTNN có thể chuyển từ trạng thái “phát hiện vi phạm khi sự đã rồi” sang “cảnh báo sớm rủi ro”, góp phần ngăn ngừa thất thoát, lãng phí từ sớm, từ xa.

Thứ hai, việc làm chủ dữ liệu giúp rút ngắn đáng kể thời gian kiểm toán trực tiếp tại đơn vị. Phần lớn công tác rà soát, đối chiếu số liệu sơ bộ có thể được thực hiện từ xa trên môi trường mạng. Khi kiểm toán viên đến làm việc tại thực địa, mục tiêu đã được thu hẹp vào các điểm rủi ro trọng yếu với đầy đủ bằng chứng dữ liệu xác đáng. Điều này không chỉ giảm thiểu phiền hà, không làm gián đoạn hoạt động thường xuyên của đơn vị được kiểm toán, mà còn nâng cao tính chuẩn xác, khách quan và thuyết phục của các kết luận, kiến nghị kiểm toán.

Con người là then chốt trong hiện đại hóa toàn diện đến năm 2030

Công nghệ, hạ tầng và dữ liệu là nền tảng, nhưng con người mới là yếu tố quyết định sự thành bại của chuyển đổi số. Nhận thức sâu sắc điều này, KTNN đã và đang dồn lực chuẩn hóa, nâng cao năng lực số cho toàn thể đội ngũ cán bộ, kiểm toán viên.

Phong trào “Bình dân học vụ số” được triển khai sâu rộng trong toàn ngành là một minh chứng sống động. Chỉ trong 8 tháng đầu năm 2026, KTNN đã trở thành đơn vị đi đầu trong khối các cơ quan của Quốc hội về hoàn thành sớm chương trình phổ cập kỹ năng số. Đặc biệt, chỉ sau 1,5 tháng triển khai Kế hoạch số 02 của Ban Chỉ đạo về phát triển KHCN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, đã có 2.027 cán bộ, công chức, viên chức, người lao động hoàn thành chương trình bồi dưỡng. Cách tiếp cận của ngành cũng chuyển dịch mạnh mẽ: từ “phổ cập kiến thức” sang “bồi dưỡng kỹ năng, năng lực thực chiến” gắn liền với từng vị trí việc làm và phối hợp với các cơ sở đào tạo công nghệ hàng đầu như Đại học Bách khoa Hà Nội.

Đồng thời, ngành quán triệt nguyên tắc: Công nghệ và AI là công cụ hỗ trợ đắc lực giúp xử lý dữ liệu nhanh hơn, chính xác hơn nhưng không thể thay thế tư duy phản biện, phán đoán chuyên môn và đạo đức nghề nghiệp của kiểm toán viên. Việc ứng dụng công nghệ luôn phải đặt dưới kỷ luật nghiêm ngặt, tuân thủ quy chuẩn nghiệp vụ và tuyệt đối bảo đảm an toàn, an ninh dữ liệu quốc gia.

Hướng tới mục tiêu năm 2030, KTNN tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý, tinh gọn quy trình công tác, đồng thời phát triển các nền tảng kiểm toán số dùng chung để tiến bước cùng các cơ quan kiểm toán tối cao trên thế giới. Giữ vững tinh thần “Học số đi đôi với làm số”, biến kỹ năng thành văn hóa làm việc hằng ngày, mỗi kiểm toán viên hôm nay đang góp phần xây dựng một nền tài chính công minh bạch, hiệu quả, đóng góp thiết thực vào khát vọng phát triển Việt Nam hùng cường trong kỷ nguyên mới.