(sav.gov.vn) - Kiểm toán trước khi ký hợp đồng giúp nhận diện sớm rủi ro pháp lý, tài chính và kỹ thuật của các dự án đầu tư công quy mô lớn, qua đó phòng ngừa thất thoát, lãng phí và nâng cao hiệu quả sử dụng vốn nhà nước. Kinh nghiệm của Tòa Thẩm kế Hy Lạp là một trong những nội dung được Kiểm toán nhà nước (KTNN) Việt Nam quan tâm trao đổi nhằm hoàn thiện phương pháp kiểm toán theo hướng chủ động phòng ngừa.

Bên lề Hội thảo quốc tế “Cơ quan Kiểm toán tối cao trong bối cảnh mới: Tầm nhìn, Thể chế và Đổi mới”, sáng 26/10, KTNN Việt Nam và Tòa Thẩm kế Hy Lạp tổ chức Hội nghị chuyên môn về “Kiểm toán dự án đầu tư công giá trị lớn trước khi ký hợp đồng”.

Hội nghị do Tổng Kiểm toán nhà nước Nguyễn Hữu Nghĩa và Chủ tịch Tòa Thẩm kế Hy Lạp Sotiria Ntouni đồng chủ trì.

Tham dự Hội nghị, về phía KTNN Việt Nam còn có Phó Tổng Kiểm toán nhà nước Hà Thị Mỹ Dung và lãnh đạo Vụ Hợp tác quốc tế, Vụ Tổng hợp, Vụ Pháp chế, Vụ Chính sách KTNN, Cục Công nghệ thông tin, Thanh tra, các KTNN chuyên ngành, các KTNN Khu vực, Trường đào tạo và Bồi dưỡng nghiệp vụ Kiểm toán.

Về phía Tòa Thẩm kế Hy Lạp còn có ông Emmanouil Kalaintzis - Thẩm phán sơ cấp Tòa Thẩm kế.

Kiểm toán từ sớm để phòng ngừa rủi ro đầu tư công

Phát biểu tại Hội nghị, Tổng Kiểm toán nhà nước Nguyễn Hữu Nghĩa nhấn mạnh, sau hơn 32 năm xây dựng và phát triển, KTNN Việt Nam không ngừng hoàn thiện tổ chức, phương pháp và chất lượng hoạt động, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công, tăng cường kỷ luật, kỷ cương tài chính và phòng, chống tham nhũng, lãng phí.

Trong bối cảnh mới, KTNN được giao nhiệm vụ kiểm toán dự thảo hợp đồng trước khi ký kết đối với một số dự án đặc biệt quan trọng. Theo Nghị quyết số 189/2025/QH15 của Quốc hội, chủ đầu tư dự án điện hạt nhân Ninh Thuận 1 và 2 phải gửi dự thảo hợp đồng chìa khóa trao tay cho KTNN kiểm toán trong thời hạn tối đa 30 ngày, làm cơ sở ký kết hợp đồng. Đây là bước chuyển theo hướng kiểm soát sớm các cam kết có khả năng tác động lớn đến nguồn lực quốc gia.

Thực tiễn đầu tư cho thấy, những hạn chế trong khảo sát, thiết kế, xác định tổng mức đầu tư, đánh giá năng lực nhà thầu và phân bổ rủi ro hợp đồng có thể dẫn đến tăng chi phí, chậm tiến độ và giảm hiệu quả sử dụng vốn nhà nước. Vì vậy, kiểm toán trước khi ký hợp đồng không chỉ nhằm phát hiện sai sót mà còn hướng tới nhận diện, phòng ngừa rủi ro ngay từ giai đoạn chuẩn bị đầu tư.

Tổng Kiểm toán nhà nước Nguyễn Hữu Nghĩa đề nghị phía Hy Lạp chia sẻ sâu hơn về cơ sở pháp lý, phương pháp tổ chức, phạm vi đánh giá, tiêu chí xem xét và cách xử lý các vấn đề phát hiện trong quá trình kiểm toán trước hợp đồng. Các nội dung được quan tâm gồm đánh giá tính khả thi của dự án, thẩm định tổng mức đầu tư, quản trị rủi ro, kiểm soát điều khoản hợp đồng và nâng cao trách nhiệm giải trình.

Tại Hội nghị, ông Trần Văn Hảo, Kiểm toán trưởng KTNN chuyên ngành V, chia sẻ kinh nghiệm của KTNN Việt Nam qua 8 nhóm nội dung trọng tâm: đánh giá tính khả thi ngay từ giai đoạn chuẩn bị đầu tư; xác định tổng mức đầu tư sát thực tế; bảo đảm chất lượng khảo sát, thiết kế; quản trị rủi ro trước khi ký hợp đồng; lựa chọn nhà thầu đủ năng lực; phân chia rủi ro rõ ràng trong hợp đồng; thẩm định chặt chẽ các dự án quy mô lớn, công nghệ cao; tăng cường trách nhiệm giải trình và kiểm soát phòng ngừa.

Theo ông Trần Văn Hảo, trọng tâm là chuyển từ tư duy kiểm tra, phát hiện sai phạm sang chủ động phòng ngừa từ giai đoạn chuẩn bị đầu tư. Cách tiếp cận này góp phần hạn chế thất thoát, lãng phí, nâng cao hiệu quả sử dụng vốn nhà nước và tăng cường công khai, minh bạch trong quản lý đầu tư công.

Hy Lạp kiểm soát hợp đồng trước khi ký kết

Chia sẻ kinh nghiệm tại Hội nghị, bà Sotiria Ntouni, Chủ tịch Tòa Thẩm kế Hy Lạp, cho biết cơ quan này vừa là cơ quan kiểm toán tối cao, vừa thực hiện chức năng tài phán trong lĩnh vực tài chính công. Theo bà, việc kiểm soát tính minh bạch và tuân thủ pháp luật trong các dự án đầu tư công có ý nghĩa quan trọng đối với quá trình phát triển đất nước. Hoạt động kiểm toán cũng phải tuân thủ hệ thống pháp luật của Liên minh châu Âu (EU).

Ông Emmanouil Kalaintzis, Thẩm phán sơ cấp Tòa Thẩm kế Hy Lạp, cho biết từ năm 2001, cơ quan này thực hiện kiểm toán trước đối với các dự án có giá trị hợp đồng lớn. Theo thông tin được chia sẻ tại Hội nghị, hợp đồng có giá trị trên 300.000 euro, chưa bao gồm thuế giá trị gia tăng (VAT), thuộc diện kiểm toán; hợp đồng có giá trị trên 1,7 triệu euro phải đáp ứng các yêu cầu kiểm soát chặt chẽ hơn, có sự tham gia của thẩm phán.

Hồ sơ hợp đồng được gửi đến Tòa Thẩm kế để xem xét trước khi ký kết. Sau khi đánh giá quy trình và mức độ tuân thủ, cơ quan này thông báo hợp đồng có đủ điều kiện ký kết hay không. Theo chia sẻ của phía Hy Lạp, nếu không được kiểm toán theo quy định, hợp đồng thuộc diện bắt buộc kiểm toán sẽ không đủ điều kiện thực hiện. Các bên liên quan không đồng ý với kết quả có thể đề nghị xem xét lại theo trình tự quy định.

Quy trình xử lý hồ sơ được thiết kế với thời hạn 30 ngày; trên thực tế, nhiều hồ sơ được giải quyết trong khoảng 24 ngày. Cơ quan chủ hợp đồng có thể chủ động rà soát nội bộ trước khi gửi hồ sơ. Nếu phát hiện sai sót lớn, Tòa Thẩm kế yêu cầu giải trình và tiến hành đánh giá kỹ hơn nhằm hạn chế rủi ro trước khi hợp đồng được ký kết.

Đại diện Tòa Thẩm kế Hy Lạp cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của nghiên cứu thị trường trước khi lập dự toán, xây dựng hồ sơ mời thầu và giải trình về chi phí. Dữ liệu thị trường là cơ sở để đánh giá tính hợp lý của dự toán, trong khi năng lực tài chính, kinh nghiệm và khả năng đáp ứng yêu cầu kỹ thuật của nhà thầu cần được kiểm tra đầy đủ.

Hoàn thiện cơ chế phối hợp, thúc đẩy hợp tác song phương

Trong phiên thảo luận, Tổng Kiểm toán nhà nước Nguyễn Hữu Nghĩa đặt vấn đề về khả năng kiểm toán trước hợp đồng ảnh hưởng đến tiến độ triển khai dự án, thẩm quyền của Tòa Thẩm kế trong việc đình chỉ gói thầu và cách xử lý khi có bất đồng giữa cơ quan kiểm toán với đơn vị được kiểm toán.

Theo bà Sotiria Ntouni, để cơ chế kiểm toán trước hợp đồng vận hành hiệu quả, cần có khung pháp lý rõ ràng, nguồn lực phù hợp và quy định cụ thể về phạm vi, tiêu chí đánh giá. Cơ quan chủ hợp đồng phải thực hiện nghiêm túc các nghiên cứu khả thi, đánh giá tác động môi trường, yêu cầu kỹ thuật và kiểm tra năng lực nhà thầu. Sự trao đổi, phối hợp giữa Tòa Thẩm kế và cơ quan chủ hợp đồng cũng có vai trò quan trọng trong từng giai đoạn của quy trình đấu thầu.

Phát biểu bế mạc, Tổng Kiểm toán nhà nước Nguyễn Hữu Nghĩa đánh giá cao những kinh nghiệm thực tiễn của phía Hy Lạp, đồng thời đề xuất hai cơ quan duy trì trao đổi đoàn lãnh đạo và chuyên gia; chia sẻ tài liệu, phương pháp kiểm toán, nghiên cứu điển hình; xem xét tổ chức các chương trình đào tạo, bồi dưỡng kiểm toán viên; tăng cường phối hợp tại các diễn đàn quốc tế như INTOSAI, ASOSAI và EUROSAI.

Lãnh đạo hai cơ quan bày tỏ mong muốn sớm ký kết Biên bản ghi nhớ hợp tác (MOU), tạo khuôn khổ thúc đẩy các hoạt động phối hợp thiết thực trong thời gian tới.

Việc trao đổi kinh nghiệm kiểm toán trước hợp đồng không chỉ góp phần hoàn thiện phương pháp nghiệp vụ mà còn đặt ra yêu cầu tăng cường kiểm soát rủi ro ngay từ thời điểm Nhà nước chuẩn bị cam kết nguồn lực. Đây là hướng tiếp cận có ý nghĩa đối với quản trị đầu tư công, trong đó hiệu quả cần được xem xét từ khâu chuẩn bị và ký kết hợp đồng, thay vì chỉ đánh giá sau khi vốn đã được sử dụng./.