(sav.gov.vn) - Trong bối cảnh các địa phương hoàn thiện mô hình chính quyền hai cấp sau sáp nhập, kiểm toán ngân sách địa phương niên độ năm 2025 đặt ra những yêu cầu mới đối với Kiểm toán nhà nước (KTNN). Kiên định nguyên tắc thượng tôn pháp luật và phương châm “đồng hành, làm rõ chứ không làm thay”, các đoàn kiểm toán đã hỗ trợ địa phương chuẩn hóa dữ liệu, nhận diện vướng mắc và tháo gỡ các điểm nghẽn trong quản trị.

“Mệnh lệnh” từ thực tiễn

Năm 2026, KTNN thực hiện kiểm toán ngân sách địa phương niên độ 2025 trong một bối cảnh đặc biệt: Sáu tháng đầu năm, ngân sách được điều hành theo mô hình chính quyền địa phương ba cấp, sáu tháng cuối năm chuyển sang mô hình chính quyền hai cấp. Điều này đặt ra những yêu cầu mới đối với công tác quản lý, điều hành tại địa phương và hoạt động kiểm toán.

Theo chân các đoàn kiểm toán đến cơ sở, chúng tôi cảm nhận rõ nhịp chuyển động ấy không chỉ là việc giảm đầu mối tổ chức mà còn ở sự dịch chuyển đồng thời của cấp ngân sách, chủ tài khoản, đơn vị dự toán, địa bàn quản lý, hồ sơ tài sản, dữ liệu thu - chi và cả đội ngũ thực thi. Nhiều xã, phường lần đầu tiếp nhận khối lượng công việc trước đây thuộc cấp huyện, trong khi năng lực về quản lý ngân sách, đầu tư công, đất đai, xây dựng và tài sản công vẫn còn những hạn chế.

Thách thức lớn nhất là quá trình khớp nối và chuẩn hóa dữ liệu sau sáp nhập để phục vụ công tác quyết toán ngân sách. Các khoản kinh phí chuyển tiếp không chỉ xác định số còn lại mà phải làm rõ nguồn hình thành, mức độ hoàn thành nhiệm vụ chi, trách nhiệm của đơn vị cũ và mới, khoản nào được phép kéo dài hoặc phải nộp trả ngân sách. Tất cả đều phải được kiểm chứng bằng hồ sơ, chứng từ và quy định pháp luật.

Nhận thức rõ những khó khăn của địa phương trong năm đầu vận hành mô hình mới, lãnh đạo KTNN yêu cầu các đoàn kiểm toán giữ vững kỷ luật, kỷ cương, đạo đức nghề nghiệp; đồng hành, hỗ trợ địa phương tháo gỡ vướng mắc trong quá trình chuyển đổi. Tinh thần này được quán triệt tới từng đoàn, tổ kiểm toán.

Lan tỏa tinh thần đồng hành

Trên hành trình kiểm toán ngân sách địa phương, tinh thần đồng hành của các kiểm toán viên không đồng nghĩa với làm thay đơn vị hay nới lỏng tuân thủ pháp luật. Điều quan trọng là đánh giá đúng khó khăn khách quan trong giai đoạn vận hành mô hình mới, giúp địa phương xác định rõ nguồn kinh phí, nhiệm vụ chi, trách nhiệm xử lý và thời hạn khắc phục, từ đó đưa ra kiến nghị khả thi, vừa tháo gỡ vướng mắc vừa bảo đảm kỷ luật, kỷ cương tài chính công.

Trên khắp mọi miền đất nước, các KTNN khu vực đã cùng với đơn vị được kiểm toán kiểm tra hồ sơ, đối chiếu số liệu, trao đổi trực tiếp với các xã, phường và các sở, ngành, hướng dẫn địa phương rà soát, chuẩn hóa dữ liệu và xử lý những nội dung còn vướng mắc.

Tại KTNN khu vực II (trụ sở tại tỉnh Nghệ An), ông Phan Thành Trung - Tổ trưởng Tổ kiểm toán - cho biết, Đoàn đã chủ động giải thích quy định mới, tổng hợp vướng mắc, kiến nghị tháo gỡ, đồng thời bố trí lịch làm việc linh hoạt để địa phương vừa bảo đảm việc chuyên môn, vừa đáp ứng yêu cầu kiểm toán.

Tinh thần đồng hành ấy cũng lan tỏa đến các địa bàn miền Bắc. Ông Hoàng Tuấn Long - Phó Phòng Tổng hợp, KTNN khu vực I (Hà Nội) - chia sẻ, kiểm toán viên đã trực tiếp cùng cán bộ kế toán rà soát, đối chiếu số liệu, hướng dẫn lập và trình bày biểu mẫu theo quy định mới. Với các vấn đề phát sinh, Tổ kiểm toán đã chủ động làm thêm giờ, phối hợp chặt chẽ với địa phương để cùng truy xuất, tập hợp hồ sơ, tháo gỡ vướng mắc. 

Thấu hiểu thách thức của việc khớp nối dữ liệu trước và sau sáp nhập, các đoàn kiểm toán thuộc KTNN khu vực I, II, VII, VIII và XII đã trực tiếp hướng dẫn địa phương xử lý từng nhóm vấn đề phức tạp. Chẳng hạn, KTNN khu vực XII kiến nghị điều tiết về ngân sách cấp tỉnh đối với khoản phân cấp nguồn thu chưa đúng quy định; KTNN khu vực VIII hướng dẫn bóc tách, xác định các khoản kinh phí phải thu hồi khi nhiệm vụ đã kết thúc.

Ông Vũ Nhật Anh - Phó Kiểm toán trưởng KTNN khu vực VII, Trưởng Đoàn kiểm toán ngân sách địa phương năm 2025 tỉnh Điện Biên - chia sẻ, thay vì áp dụng máy móc các biện pháp xử lý trách nhiệm đối với sai sót do văn bản hướng dẫn chậm hoặc hạ tầng công nghệ chưa đáp ứng, Đoàn kiểm toán đưa ra các kiến nghị mang tính kiến tạo như: Điều chỉnh cơ chế phân cấp nguồn thu, định mức chi phù hợp đặc thù địa bàn; đơn giản hóa thủ tục thanh lý tài sản dôi dư giá trị nhỏ; chuyển giao các nhiệm vụ vượt khả năng của cấp cơ sở cho các đơn vị chuyên nghiệp.

Nhờ tinh thần chia sẻ, đồng hành của các đoàn kiểm toán, nhiều địa phương từng bước tháo gỡ vướng mắc, thích ứng với yêu cầu quản trị tài chính công trong bối cảnh mới.

Độc lập, khách quan, thượng tôn pháp luật

Song hành với tinh thần thấu hiểu và hỗ trợ địa phương, các đoàn kiểm toán luôn “nằm lòng” nguyên tắc: Độc lập, khách quan, tuân thủ pháp luật và dựa trên bằng chứng kiểm toán.

Để giữ vững nguyên tắc này, KTNN khu vực VIII quán triệt: Kiểm toán viên không làm thay, không hợp thức hóa hồ sơ, nhưng có trách nhiệm giải thích căn cứ pháp lý, hướng dẫn đơn vị về chứng từ, biểu mẫu và đối chiếu số liệu. Trên cơ sở đó, phân loại sai sót, đưa ra kiến nghị phù hợp, giúp địa phương làm rõ ba vấn đề: Sai ở đâu, sửa thế nào và làm gì để không lặp lại. Sự đồng hành thể hiện ở thái độ lắng nghe, thấu hiểu bối cảnh chuyển tiếp, không áp đặt máy móc, nhưng kết luận cuối cùng vẫn phải dựa trên pháp luật và chuẩn mực nghề nghiệp.

Theo ông Vũ Nhật Anh, để giữ vững nguyên tắc độc lập, khách quan, mọi đánh giá đều dựa trên bằng chứng, quy định pháp luật hiện hành. “Bài toán giữ vững tính độc lập nhưng vẫn đồng hành cùng địa phương được giải bằng chính cái "tâm" và cái "tầm" của kiểm toán viên. Thượng tôn pháp luật để chỉ ra cái sai, nhưng thấu hiểu thực tiễn để tìm ra nguyên nhân, từ đó kiến nghị hoàn thiện cơ chế, tạo động lực để cơ sở yên tâm hoàn thành nhiệm vụ” - ông Vũ Nhật Anh khẳng định.

Những ghi nhận từ cơ sở

Tinh thần độc lập, khách quan cùng sự đồng hành, sẻ chia của các đoàn kiểm toán đã nhận được sự ghi nhận tích cực từ địa phương.

Dưới góc nhìn của chính quyền cấp cơ sở, ông Nguyễn Đức Đông - Phó Trưởng phòng Kinh tế xã Đại Đồng, tỉnh Nghệ An - bày tỏ: Việc chỉ rõ hạn chế về chứng từ và báo cáo quyết toán cùng các hướng dẫn, kiến nghị của Đoàn kiểm toán là cơ sở quan trọng để xã chấn chỉnh kịp thời, nâng cao tính minh bạch và hiệu quả quản lý tài chính công.

Ông Nguyễn Thế Trường - Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân (UBND) xã Yên Xuân, Hà Nội - cũng đánh giá cao việc Tổ kiểm toán tận tình hướng dẫn địa phương cách chuẩn hóa dữ liệu kế toán, tài sản, đầu tư công, giúp xã rút ra bài học về quản lý tài sản sau sắp xếp tổ chức bộ máy và tăng cường theo dõi vòng đời dự án.

Không chỉ ở cấp xã, cơ quan quản lý chuyên môn cấp tỉnh cũng có những đánh giá tích cực. Đại diện Sở Tài chính Hà Nội chia sẻ, qua trao đổi với Đoàn kiểm toán, đội ngũ cán bộ của Sở đã nắm vững hơn pháp luật để tham mưu chất lượng cho UBND Thành phố về lập kế hoạch đầu tư công.

Tại tỉnh Điện Biên, ông Lò Văn Cương - Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh - khẳng định: Đoàn kiểm toán đã chỉ ra những thiếu sót, hướng dẫn bài bản, tỉ mỉ cho Sở Tài chính và các đơn vị hoàn thiện thủ tục, tránh sai sót và lãng phí trong sử dụng ngân sách ngay từ đầu nhiệm kỳ.

Tinh thần đồng hành này lan tỏa tới các xã, phường của tỉnh Điện Biên. Tại phường Điện Biên Phủ, theo chia sẻ của đội ngũ cán bộ thực thi, sự đồng hành của kiểm toán đã giúp địa phương kịp thời phát hiện, xử lý bất cập về quản lý tài sản công, chuẩn hóa số liệu. Đồng thời, hoạt động kiểm toán góp phần ổn định công tác quyết toán và hỗ trợ địa phương triển khai hiệu quả nhiệm vụ tài chính trong giai đoạn chuyển tiếp.

Qua kiểm toán, với phương châm xuyên suốt là thượng tôn pháp luật nhưng thấu hiểu thực tế, KTNN tổng hợp nhiều kiến nghị quan trọng gửi tới các cấp có thẩm quyền nhằm tiếp tục tháo gỡ các "điểm nghẽn" về thể chế, nguồn lực và tổ chức thực hiện. Đây là những luận cứ thực tiễn sinh động, được kỳ vọng góp phần đưa mô hình chính quyền địa phương hai cấp vận hành ổn định, hiệu quả hơn trong thời gian tới. Nội dung chi tiết sẽ được phản ánh trong bài viết khép lại tuyến bài./.