(sav.gov.vn) - Trước những yêu cầu mới của quản trị quốc gia và sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ, các Cơ quan Kiểm toán tối cao (SAI) đứng trước đòi hỏi phải đổi mới toàn diện về thể chế, phương thức hoạt động và nguồn nhân lực nhằm nâng cao hiệu lực kiểm toán, thúc đẩy minh bạch, trách nhiệm giải trình và khẳng định vị thế trong giai đoạn phát triển mới.

Sáng 27/10, trong khuôn khổ Hội thảo quốc tế “Cơ quan Kiểm toán tối cao trong bối cảnh mới: Tầm nhìn, Thể chế và Đổi mới”, tại Phiên tham luận đầu tiên, các đại biểu đã trình bày nhiều tham luận về định hướng đổi mới, nâng cao năng lực và hiệu quả hoạt động của các SAI.

Tăng cường kiểm toán từ xa đối với các khoản phúc lợi

Theo Tổng Kiểm toán và Kiểm soát Ấn Độ K. Sanjay Murthy, Ấn Độ đang trong quá trình chuyển đổi số mạnh mẽ. Từ năm 2013, các nền tảng số và kết nối mạng đã giúp nước này chuyển được lượng phúc lợi trị giá 570 tỷ USD, trong đó khoảng 190 tỷ USD là mua sắm trực tuyến và 9,5 tỷ USD liên quan đến các tài liệu số.

SAI Ấn Độ có hơn 38.000 cán bộ chuyên môn tại 126 văn phòng. Mỗi năm, hàng chục triệu tài liệu được chuyển qua các hệ thống thông tin dữ liệu của SAI, do đó cần áp dụng phân tích dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo để theo dõi, giám sát liên tục và thực hiện kiểm toán từ xa.

Năm 2016, Ấn Độ ban hành hướng dẫn về phân tích dữ liệu; năm 2024 có chính sách về quản trị dữ liệu; năm 2025 ban hành chiến lược ứng dụng trí tuệ nhân tạo và kết nối dữ liệu. Năm 2026, SAI Ấn Độ dự kiến tiến hành các chương trình đào tạo theo hướng dẫn kiểm toán DQI và cấp chứng nhận về kiểm toán số.

“Nguyên tắc của chúng tôi là phải tăng cường kiểm toán nội bộ. Chúng tôi hỗ trợ các cán bộ quản lý tăng cường kiểm soát nội bộ và quản lý rủi ro để bảo đảm tính hiệu quả, minh bạch cũng như trách nhiệm giải trình trong việc thực hiện các dịch vụ công, xử lý các khoản phúc lợi cho người dân, qua đó bảo đảm mức độ thất thoát ở mức tối thiểu. Điều đó đồng nghĩa với việc chúng tôi sẽ tiến hành kiểm toán từ xa đối với lĩnh vực này” - ông K. Sanjay Murthy cho hay.

Đổi mới toàn diện, đáp ứng yêu cầu phát triển mới

Hướng tới mục tiêu đến năm 2045 Việt Nam trở thành nước phát triển, thu nhập cao, KTNN đang xây dựng Chiến lược phát triển đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2045, đồng thời nghiên cứu sửa đổi, bổ sung Luật KTNN.

Theo TS. Hà Thị Mỹ Dung - Phó Tổng Kiểm toán nhà nước Việt Nam, thế giới đang đối mặt với những biến động phức tạp. Sự phát triển đột phá của trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu lớn (Big Data) mở ra nhiều cơ hội, song cũng đặt ra không ít thách thức đối với các cơ quan kiểm toán tối cao (SAI) trong đổi mới tổ chức và phương thức hoạt động. Định hướng xuyên suốt của KTNN Việt Nam là phát triển thành thiết chế kiểm toán độc lập, góp phần kiểm soát tài chính công, củng cố kỷ luật, kỷ cương, nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm giải trình.

Theo đó, lộ trình đổi mới của KTNN tập trung vào 04 định hướng chiến lược, gồm: hoàn thiện khung khổ pháp lý, bảo đảm tính độc lập thực chất; đổi mới phương thức hoạt động, phát triển các loại hình kiểm toán mới; đẩy mạnh ứng dụng công nghệ mới và phát triển hạ tầng dữ liệu; phát triển đội ngũ kiểm toán viên đáp ứng yêu cầu giai đoạn mới.

Phó Tổng Kiểm toán nhà nước nhấn mạnh, từ thực tiễn đổi mới và xu hướng phát triển của kiểm toán công trên thế giới, việc xác lập tầm nhìn dài hạn, củng cố thể chế, đổi mới phương thức hoạt động và đẩy mạnh chuyển đổi số là những định hướng quan trọng đối với các SAI, trong đó có KTNN Việt Nam. Do đó, cần tăng cường kết nối hạ tầng và chia sẻ tri thức công nghệ giữa các SAI.

5 trụ cột để nâng cao năng lực thực thi

Tham luận tại Hội thảo, bà Sotiria Ntouni - Chủ tịch Tòa Thẩm kế Hy Lạp - cho biết, thẩm quyền của Tòa Thẩm kế Hy Lạp gồm 03 nhóm chức năng chính: tài phán chuyên biệt; kiểm toán bên ngoài đối với chi tiêu, báo cáo tài chính nhà nước và một số hợp đồng công có giá trị lớn; tư vấn về các vấn đề lập pháp tài khóa.

Tòa Thẩm kế Hy Lạp đã tiến hành đánh giá toàn diện theo mô hình SWOT nhằm xác định vị thế, những hạn chế nội tại, cơ hội và thách thức trong quá trình phát triển. Trên cơ sở đó, Kế hoạch chiến lược giai đoạn 2026-2028 xác định 05 trụ cột trọng tâm của Tòa Thẩm kế, gồm: tăng cường kiểm toán, nâng cao trách nhiệm giải trình; tăng cường tính hướng ngoại của thể chế; nâng cao năng lực nguồn nhân lực; nâng cao hiệu quả thủ tục tố tụng; tăng cường minh bạch và khả năng tiếp cận.

Năm trụ cột này cho thấy định hướng đổi mới của Tòa Thẩm kế Hy Lạp không chỉ tập trung vào nghiệp vụ kiểm toán mà còn bao quát tổ chức, nhân lực, công nghệ, hoạt động tài phán và quan hệ với công chúng. Đây là cơ sở để Tòa nâng cao năng lực thực thi nhiệm vụ, đồng thời tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm giải trình.

3 trọng tâm của SAI Malaysia: Thẩm quyền, độ lan tỏa, độ vươn tới 

Trong tham luận, bà Dato Seri Wan Suraya Wan Mohd Radzi - Tổng Kiểm toán Cơ quan Kiểm toán Quốc gia Malaysia - chia sẻ 03 điểm trọng tâm của SAI Malaysia. Thứ nhất, địa vị pháp lý xác định thẩm quyền của cơ quan kiểm toán tối cao. Thứ hai, đổi mới sáng tạo và số hóa góp phần nối dài “cánh tay” của SAI trong kiểm toán khu vực công. Thứ ba, trách nhiệm giải trình mạnh mẽ hơn đem lại những kết quả có tác động. Tóm lại, thẩm quyền, độ lan tỏa, độ vươn tới và kết quả là 03 cụm từ khóa chính của SAI Malaysia.

Từ đó, SAI Malaysia chia sẻ 03 bài học kinh nghiệm.

Một là, xác định thẩm quyền thông qua những tiêu chí pháp lý rõ ràng để mở rộng, nối dài “cánh tay” của Cơ quan Kiểm toán Quốc gia.

Hai là, kết nối sứ mệnh mạnh mẽ hơn với năng lực, đặc biệt là năng lực số.

Ba là, thực hiện tốt các kết luận, kiến nghị kiểm toán, qua đó giúp SAI tạo dựng niềm tin từ công chúng.

Kiểm toán phát hiện điểm nghẽn, nâng cao chất lượng quản trị

TS. Nguyễn Đức Hiển - Phó Trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương, Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam - nhấn mạnh rằng, khi kết quả kiểm toán được phân tích xuyên suốt từ thể chế hóa chính sách, phân bổ nguồn lực, tổ chức thực hiện đến kết quả cuối cùng, KTNN có thể đóng góp sâu hơn vào việc phát hiện điểm nghẽn và nâng cao chất lượng quản trị.

Do đó, để tăng cường vai trò của KTNN và tạo tác động lớn đến sự phát triển của đất nước, cần đổi mới mô hình phát triển của KTNN; thúc đẩy kiểm toán về chính sách tài khóa, ngân sách nhà nước, đầu tư công và nợ công, với trọng tâm là hiệu quả phân bổ vốn, chất lượng đầu tư, nghĩa vụ trả nợ và rủi ro tài khóa; chuyển trọng tâm từ kiểm tra kinh phí, tài sản sang đánh giá kết quả đầu ra, hiệu quả đầu tư hạ tầng số, cơ sở dữ liệu và mua sắm công nghệ.

Đồng thời, kiểm toán cần làm rõ hiệu quả quản lý, sử dụng vốn và tài sản nhà nước; tính minh bạch của các chương trình hỗ trợ, ưu đãi, bảo lãnh; hiệu quả của các dự án năng lượng, hạ tầng và hợp tác công - tư; cũng như việc xử lý các dự án, tài sản và phần vốn kém hiệu quả. Trong lĩnh vực văn hóa - xã hội, hiệu quả sử dụng nguồn lực cần được xem xét cả từ góc độ tài chính và giá trị xã hội tạo ra.

Đối với quy hoạch quốc gia, quy hoạch vùng và dự án quan trọng quốc gia, cần tăng cường kiểm toán toàn bộ quá trình, từ chuẩn bị đầu tư, bố trí nguồn lực, tổ chức thực hiện đến vận hành và đánh giá sau đầu tư.

Liên quan đến sắp xếp tổ chức bộ máy, phân cấp, phân quyền, vận hành chính quyền địa phương hai cấp và chính sách an sinh xã hội, kiểm toán cần làm rõ hiệu quả sử dụng ngân sách, tài sản công sau sắp xếp; trách nhiệm giữa các cấp; năng lực thực thi và chất lượng cung ứng dịch vụ công.

Đổi mới sáng tạo luôn đi kèm thách thức và rủi ro

Ông Vugar Gulmammadov - Chủ tịch Cơ quan Kiểm toán Azerbaijan - cho biết, theo xu hướng toàn cầu, cơ quan này cũng triển khai các sáng kiến số hóa trong kiểm toán. Cơ quan đã bắt đầu phát triển hệ thống thông tin, thiết lập các nền tảng số để tiếp cận và xử lý dữ liệu tài chính tự động; đồng thời nghiên cứu, kiểm tra việc ứng dụng AI trong hoạt động kiểm toán.

Chủ tịch Cơ quan Kiểm toán Azerbaijan nhấn mạnh, đổi mới sáng tạo luôn đi kèm với những thách thức và rủi ro.

Thứ nhất là thách thức liên quan đến quy trình tài liệu hóa. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy thách thức chính nằm ở việc quản lý chất lượng, chuẩn hóa quy trình và áp dụng các công cụ trong nội bộ, qua đó cân bằng các tiêu chuẩn, giảm gánh nặng hành chính và bảo đảm hiệu quả kiểm toán.

Thứ hai là đổi mới công nghệ và chi phí gia tăng. Chuyển đổi số đòi hỏi nguồn lực tài chính; Cơ quan Kiểm toán đã chi khoảng 5% tổng ngân sách năm 2026 cho các sản phẩm phục vụ số hóa. Tuy nhiên, đổi mới công nghệ và phát triển phần mềm đòi hỏi nguồn lực tài chính, đây là thách thức rất lớn khi ngân sách của SAI còn hạn chế.

Thứ ba là nhân sự. Các công nghệ và phương pháp mới đòi hỏi những kỹ năng mới, trong khi Cơ quan Kiểm toán chưa có đủ chuyên gia về phân tích dữ liệu, AI, an ninh mạng…

Nhận thức được những thách thức này, Cơ quan Kiểm toán Azerbaijan đã xây dựng kế hoạch vận hành và kế hoạch chiến lược đào tạo, sử dụng các giải pháp số, đồng thời xây dựng chiến lược an ninh mạng giai đoạn 2023-2027.

Tăng cường năng lực kiểm toán nhà nước thông qua đào tạo nhân sự

Chủ tịch KTNN Lào - ông Viengthavisone Thephachanh - chia sẻ: “Điểm mạnh là chúng tôi có sự ủng hộ, định hướng của lãnh đạo Đảng, Nhà nước và Quốc hội Lào. Các phát hiện kiểm toán ngày càng trở nên quan trọng trong các chương trình nghị sự của Chính phủ, thu hút sự quan tâm của lãnh đạo, truyền thông và xã hội, qua đó tăng cường niềm tin của công chúng vào KTNN. Nhiều nguồn ngân sách và tài sản công đã được tiết kiệm và thu hồi thông qua kiểm toán”.

Theo Chủ tịch KTNN Lào, thách thức hiện nay không chỉ nằm ở pháp luật, ngân sách hay nhân sự mà còn liên quan đến tình trạng thiếu nhân sự có năng lực sử dụng công nghệ và phương pháp hiện đại trong kiểm toán.

Trong tương lai, KTNN Lào sẽ tăng cường hoàn thiện pháp luật. Luật KTNN cũng sẽ được sửa đổi để mở rộng hơn nữa vai trò và quyền hạn của KTNN. Một nội dung khác là tập trung vào chuyển đổi số và AI. KTNN Lào đang thúc đẩy phát triển kiểm toán điện tử và kết nối với các cơ sở dữ liệu quốc gia, đặc biệt trong các lĩnh vực tài chính, hải quan và thuế, để phục vụ phân tích và lập kế hoạch kiểm toán.

KTNN Lào cũng tập trung xây dựng năng lực, tăng cường đào tạo nhân lực và hợp tác với các SAI khác cùng các tổ chức quốc tế như INTOSAI, ASOSAI, ASEANSAI...

Cuối cùng, KTNN Lào tăng cường năng lực nhằm nâng cao hiệu quả các hành động khắc phục, bao gồm kiểm tra sau khi thực hiện kiến nghị kiểm toán để hỗ trợ thu hồi tài sản công tốt hơn./.