(sav.gov.vn) - Nhân Ngày Thế giới Không Thuốc lá 31/5/2026, Việt Nam cùng cộng đồng quốc tế phát đi thông điệp chung: "Vạch trần sự hấp dẫn giả tạo". Đây không chỉ là một khẩu hiệu vận động mà là lời cảnh báo trước một cuộc tấn công có chủ đích, được hoạch định bài bản, nhắm thẳng vào nhóm đối tượng dễ bị tổn thương nhất - thanh thiếu niên Việt Nam.

Công nghệ và hương vị - Lớp vỏ bọc tinh vi của một sản phẩm cũ

Tổ chức Y tế thế giới (WHO) nhấn mạnh, ngành công nghiệp thuốc lá hiểu rõ một điều: thế hệ trẻ ngày nay không bị hấp dẫn bởi điếu thuốc truyền thống. Vì vậy, họ không thay đổi bản chất sản phẩm mà thay đổi diện mạo của nó.

Thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng được thiết kế để trông giống thiết bị công nghệ: nhỏ gọn, bóng bẩy, dễ giấu - tương tự một chiếc USB hay bút cảm ứng. Chúng được bày bán với hơn 15.000 loại hương vị, từ kẹo bông, trà sữa đến các loại trái cây nhiệt đới, được đặt tên bắt mắt và đóng gói như một món đồ thời trang. Toàn bộ hệ sinh thái hình ảnh đó nhắm vào một đích duy nhất: xóa bỏ mọi liên tưởng đến sự nguy hiểm.

Chiến lược này có hiệu quả đáng sợ. Nghiên cứu quốc tế cho thấy, phần lớn thanh thiếu niên bắt đầu dùng thuốc lá điện tử không vì áp lực bạn bè, mà vì tò mò về hương vị và tin rằng sản phẩm này "vô hại" hoặc "ít hại hơn" thuốc lá thông thường. Đây chính xác là điều ngành công nghiệp thuốc lá muốn họ nghĩ.

Sự thật phía sau lớp vỏ đó là gì? Hỗn hợp hóa chất được hít vào phổi mỗi lần sử dụng bao gồm kim loại nặng như chì và niken, formaldehyde - một chất gây ung thư đã biết, cùng các hạt siêu mịn có kích thước nhỏ hơn cả bụi PM2.5, đủ nhỏ để xuyên qua lớp bảo vệ tự nhiên của đường hô hấp và gây tổn thương mô phổi ngay từ những lần tiếp xúc đầu tiên.

Nicotine và não bộ đang phát triển: Một sự kết hợp nguy hiểm có hệ thống

Để hiểu tại sao thanh thiếu niên đặc biệt dễ bị tổn thương, cần nhìn vào sinh học thần kinh. Các nghiên cứu cho thấy, não người không hoàn thiện cho đến khoảng năm 25 tuổi. Vùng vỏ não trước trán - trung tâm điều hành của tư duy, ra quyết định và kiểm soát xung động - là khu vực cuối cùng trưởng thành. Trong giai đoạn này, não đang trong trạng thái "dễ tạo hình" nhất, tức là cực kỳ nhạy cảm với tác động của các chất tâm thần kinh, đặc biệt là nicotine.

Nicotine xâm nhập vào não, kích hoạt hệ thống phần thưởng bằng cách giải phóng dopamine - chất dẫn truyền thần kinh tạo cảm giác dễ chịu. Nhưng với não đang phát triển, điều này không chỉ dừng lại ở một cảm giác nhất thời. Nicotine làm tái cấu trúc các đường dẫn thần kinh, khiến não phụ thuộc vào nó để duy trì trạng thái bình thường. Kết quả là, trẻ nghiện nicotine sớm sẽ khó tập trung hơn, mất khả năng kiểm soát cảm xúc và có nguy cơ cao hơn mắc trầm cảm, lo âu mãn tính.

Quan trọng hơn, nghiên cứu khoa học thần kinh cho thấy nghiện nicotine sớm hoạt động như một "cửa ngõ sinh học": não đã quen với dopamine nhân tạo sẽ dễ tìm kiếm các chất kích thích mạnh hơn về sau, bao gồm ma túy và các chất gây nghiện khác. Đây không phải là lý thuyết suông; đây là cơ chế đã được ghi nhận trong y văn quốc tế.

Vì vậy, có thể nói, mỗi thiết bị thuốc lá điện tử bán cho một đứa trẻ là một can thiệp vào quá trình phát triển não bộ của chúng.

Thực trạng tại Việt Nam và hành động chính sách

Tại Việt Nam, những phân tích trên không còn là cảnh báo lý thuyết, khi tỷ lệ sử dụng thuốc lá điện tử trong nhóm học sinh từ 13-15 tuổi đã tăng theo cấp số nhân trong vài năm gần đây. Nếu trước đây con số này dưới 3%, các khảo sát gần đây đã ghi nhận tỷ lệ hai chữ số ở nhiều thành phố lớn - một bước nhảy vọt đáng kinh ngạc chỉ trong một thời gian ngắn. Trong khi đó, hình ảnh học sinh sử dụng vape ngay tại cổng trường, trong nhà vệ sinh, thậm chí trong lớp học đã không còn là ngoại lệ.

Nguyên nhân dẫn đến tình trạng này xuất phát từ chỗ các sản phẩm đang được tiếp thị trực tiếp đến giới trẻ qua mạng xã hội - nơi các "KOL" (người có ảnh hưởng) quảng bá vape như một biểu tượng phong cách sống.

Mặt khác, việc thiếu quy định pháp lý rõ ràng trong thời gian dài tạo ra một "vùng xám" mà các nhà phân phối khai thác triệt để.

Đáng chú ý, giá thành của nhiều sản phẩm thuốc lá điện tử đã được tối ưu hóa để phù hợp với túi tiền học sinh, đồng thời tạo sản phẩm "dùng một lần" (disposable) để hạ thấp rào cản thử nghiệm đầu tiên - bước quan trọng nhất trong hành trình tạo ra người dùng mới.

Vì vậy, để bảo vệ thế hệ trẻ trước chiến lược gây nghiện nicotine, WHO và các chuyên gia y tế khuyến nghị, đối với Việt Nam, khi hệ thống thực thi còn hạn chế và thị trường phân phối phi chính thức lớn, cấm hoàn toàn là lựa chọn thực tế và hiệu quả hơn.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, không có quốc gia nào quản lý thành công thuốc lá điện tử khi để sản phẩm lưu thông tự do trước. Australia, Thái Lan và nhiều quốc gia ASEAN đã chọn lộ trình cấm hoàn toàn và ghi nhận kết quả tích cực trong việc kiềm chế tỷ lệ sử dụng trong giới trẻ. Ngược lại, các quốc gia chọn "quản lý" thường phát hiện ra rằng hệ thống quản lý bị áp đảo bởi tốc độ ra mắt sản phẩm mới, sự biến tướng hương vị và các kênh phân phối phi chính thức.

Trước áp lực từ dịch tễ học và khuyến nghị của WHO, Việt Nam đang hoàn thiện sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá. 

Theo đó, các chính sách cốt lõi được đề xuất sửa đổi, bổ sung bao gồm: Cấm hoàn toàn sản xuất, nhập khẩu, kinh doanh và quảng cáo thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng. Quy định này nhằm chặn đứt nguồn cung từ gốc thay vì đuổi theo từng biến tướng.

Đồng thời, mở rộng vùng cấm khói thuốc tại các không gian công cộng, đặc biệt là khu vực giáo dục, y tế, vui chơi giải trí dành cho trẻ em, bao gồm cả khói từ thuốc lá điện tử;

Bộ Y tế cũng đề xuất quy định tăng diện tích cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh trên bao bì; cấm trưng bày sản phẩm tại điểm bán lẻ để loại bỏ kích thích thị giác - một trong những yếu tố kích hoạt mua hàng bốc đồng, đặc biệt ở thanh thiếu niên; tăng cường xử phạt vi phạm với mức đủ răn đe, kết hợp với cơ chế giám sát thị trường phi chính thức và online.