(sav.gov.vn) - Sau 13 năm thực thi Luật số 09/2012/QH13, Việt Nam đã giảm đáng kể tỷ lệ hút thuốc lá điếu và phơi nhiễm khói thuốc thụ động. Tuy nhiên, sự bùng nổ của thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng ở thanh thiếu niên đang đe dọa thành quả này. Bộ Y tế đề xuất sửa đổi Luật theo hướng cấm toàn diện sản phẩm mới, tăng diện tích cảnh báo sức khỏe lên 85% và siết chặt thực thi để bảo vệ thế hệ trẻ.

Thành tựu 13 năm – Tỷ lệ hút thuốc và phơi nhiễm khói thuốc giảm rõ rệt

Từ khi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá có hiệu lực ngày 01/5/2013, Việt Nam đã triển khai đồng bộ nhiều giải pháp: môi trường không khói thuốc, cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh trên bao bì, tăng thuế tiêu thụ đặc biệt, cấm quảng cáo – khuyến mại – tài trợ và hỗ trợ cai nghiện. Kết quả được thể hiện rõ qua các cuộc điều tra quốc gia.

Tỷ lệ sử dụng thuốc lá điếu ở nam giới trưởng thành giảm từ 47,4% năm 2010 xuống 38,9% năm 2023, trung bình giảm khoảng 0,5 điểm phần trăm mỗi năm. Ở thanh thiếu niên, tỷ lệ hút thuốc giảm mạnh: nhóm 13–17 tuổi từ 5,36% năm 2013 xuống 2,78% năm 2019; nhóm 13–15 tuổi từ 2,5% năm 2014 xuống 1,9% năm 2022. Tỷ lệ phơi nhiễm khói thuốc thụ động cũng suy giảm đáng kể trong giai đoạn 2010–2024: tại nơi làm việc từ 55,9% xuống 22,4%; tại gia đình từ 73,1% xuống 44,9%; trên phương tiện giao thông công cộng từ 34,4% xuống 22,9%; tại nhà hàng, quán ăn từ 84,9% xuống 67,3%.

Môi trường 100% không khói thuốc được thực hiện tốt tại cơ sở y tế, giáo dục và công sở. Việc in cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh chiếm 50% diện tích mỗi mặt chính trước và sau bao bì được áp dụng từ năm 2013 với sáu mẫu cảnh báo luân phiên. Quỹ Phòng, chống tác hại của thuốc lá đã hỗ trợ hàng trăm đơn vị, chi khoảng 1.511 tỷ đồng giai đoạn 2013–2024, tư vấn hơn 275.000 lượt cai nghiện và giúp hàng nghìn người cai thành công dài hạn. Năm 2024, 61,5% người dân biết về Luật và 73,2% tiếp cận thông tin tuyên truyền.

Những kết quả này phản ánh cam kết mạnh mẽ của Việt Nam khi là thành viên thứ 47 của Công ước Khung về kiểm soát thuốc lá (FCTC) và phù hợp với Chiến lược quốc gia đến năm 2030.

Thách thức mới – Thuốc lá điện tử và sản phẩm nicotine bùng nổ trong giới trẻ

Thành tựu kiểm soát thuốc lá điếu đang bị đe dọa bởi sự gia tăng nhanh chóng của thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các sản phẩm chứa nicotine mới. Ở người trưởng thành, tỷ lệ sử dụng thuốc lá điện tử tăng từ 0,2% năm 2015 lên 3,6% năm 2020, tập trung ở nhóm 15–24 tuổi. Ở thanh thiếu niên, mức tăng còn mạnh hơn: nhóm 13–17 tuổi từ 2,6% năm 2019 lên 8,1% năm 2023; nhóm 13–15 tuổi từ 3,5% năm 2022 lên 8% năm 2023. Tỷ lệ ở nữ giới 11–18 tuổi đạt khoảng 4,3% năm 2023.

Các sản phẩm này chứa nicotine gây nghiện cao, ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển não bộ của thanh thiếu niên, suy giảm khả năng học tập, ghi nhớ và chức năng điều hành. Nhiều sản phẩm còn bị pha trộn chất ma túy, gây nguy cơ an ninh trật tự. Quảng cáo tinh vi trên mạng xã hội, thiết kế bắt mắt và hương vị đa dạng khiến giới trẻ dễ tiếp cận. Trong khi đó, thuế thuốc lá vẫn thấp (tỷ lệ trên giá bán lẻ khoảng 36%, thấp hơn nhiều so với các nước ASEAN), giá thuốc lá rẻ so với thu nhập, việc trưng bày tại điểm bán còn phổ biến (hơn 80% điểm bán vi phạm), và công tác thanh tra còn hạn chế.

Quốc hội đã ban hành Nghị quyết 173/2024/QH15 cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, chứa chấp, vận chuyển, sử dụng thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng từ năm 2025. Luật Đầu tư sửa đổi cũng cấm kinh doanh các sản phẩm này. Tuy nhiên, để thực thi hiệu quả, cần luật hóa đầy đủ trong Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá.

Đề xuất sửa đổi Luật – Cấm toàn diện sản phẩm mới, tăng cảnh báo và siết thực thi

Bộ Y tế đề xuất sửa đổi, bổ sung Luật theo hướng toàn diện. Bổ sung định nghĩa rõ ràng về thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và thuốc lá mới khác (bao gồm túi ngậm nicotine). Cấm tuyệt đối sản xuất, kinh doanh, tàng trữ, vận chuyển, chứa chấp, sử dụng các sản phẩm này. Tăng diện tích cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh và chữ lên ít nhất 85% mỗi mặt chính trước và sau bao bì (hiện nay 50%). Cấm trưng bày sản phẩm thuốc lá tại điểm bán. Mở rộng địa điểm cấm hút thuốc hoàn toàn, bao gồm cơ sở giáo dục đại học, chợ, trung tâm thương mại, nhà ga, bến xe…

Tăng cường trách nhiệm người đứng đầu cơ quan, tổ chức; hoàn thiện cơ chế phối hợp liên ngành; cho phép sử dụng phương tiện, thiết bị kỹ thuật nghiệp vụ trong thanh tra, kiểm tra. Về kinh phí, từ 01/7/2026 nguồn của Quỹ sẽ chuyển về Quỹ Phòng bệnh theo Luật Phòng bệnh; đề xuất dành tối thiểu 50% khoản đóng góp bắt buộc của cơ sở sản xuất, nhập khẩu thuốc lá cho công tác phòng, chống tác hại thuốc lá.

Các giải pháp này nhằm bảo vệ thành quả 13 năm, ngăn chặn làn sóng nghiện nicotine mới, thực hiện cam kết FCTC và hướng tới mục tiêu Chiến lược quốc gia đến năm 2030: giảm tỷ lệ sử dụng thuốc lá ở nam giới xuống dưới 36%. Sức khỏe cộng đồng và quyền được lớn lên trong môi trường không bị dẫn dắt bởi sản phẩm gây nghiện phải được đặt lên hàng đầu.