Kiểm toán môi trường: Thu hẹp khoảng cách thực thi, hướng đến phát triển bền vững

Ưu tiên hàng đầu của cơ quan kiểm toán

Kiểm toán môi trường (KTMT) đang dần trở thành ưu tiên hàng đầu của các SAI với mục tiêu cốt lõi là đảm bảo Chính phủ không chỉ có kế hoạch trên giấy mà phải thực sự nâng cao khả năng phục hồi của môi trường. Việc các SAI tham gia vào quá trình này giúp xác định lỗ hổng quản trị, làm nổi bật các thực hành tốt và thúc đẩy trách nhiệm giải trình của Chính phủ trước những cam kết quốc tế.

Theo báo cáo của Nhóm Sáng kiến phát triển của Tổ chức quốc tế Các cơ quan Kiểm toán tối cao - INTOSAI (IDI) và Nhóm công tác về KTMT của INTOSAI (INTOSAI WGEA), những thách thức cấp bách nhất hiện nay đối với môi trường là biến đổi khí hậu, tài nguyên nước (hạn hán và xâm nhập mặn gia tăng), rủi ro thiên tai (thời tiết cực đoan như bão lũ, hạn hán), nước biển dâng và xói mòn bờ biển, đặc biệt là với các quốc gia đảo nhỏ và các vùng duyên hải, nơi sinh kế của hàng triệu người đang bị đe dọa.

Mỗi SAI có một góc nhìn riêng dựa trên bối cảnh đặc thù của quốc gia mình. Chẳng hạn, SAI Ireland tập trung vào đánh giá rủi ro làm nền tảng cho quản trị môi trường. Họ cập nhật thường xuyên bản đồ ngập lụt và sử dụng “thẻ điểm thích ứng” để đánh giá tiến độ của từng lĩnh vực.

SAI Brazil phát hiện ra sự thiếu hụt trong đánh giá rủi ro cấu trúc cho ngành nông nghiệp và sự thiếu vắng của các hộ nông dân gia đình - đối tượng dễ bị tổn thương nhất - trong quy hoạch thích ứng. SAI Trung Quốc tập trung vào sự giao thoa giữa năng lượng tái tạo và thích ứng, kiểm toán phát hiện ra sự chênh lệch về thời gian giữa việc xây dựng các trạm điện mặt trời và phát triển lưới điện, làm giảm khả năng thích ứng của hệ thống điện do thời tiết cực đoan...

Đối với SAI Việt Nam, theo ThS. Đào Trọng Khánh - Phó Kiểm toán trưởng Kiểm toán nhà nước (KTNN) khu vực VIII, giai đoạn 2018-2023, SAI Việt Nam đã thực hiện hơn 40 cuộc kiểm toán về chủ đề môi trường. Năm 2024, KTNN tập trung kiểm toán các lĩnh vực chuyên sâu như: Quản lý nước, môi trường khu công nghiệp, sử dụng kinh phí bảo vệ môi trường và ứng phó biến đổi khí hậu. Qua đó, KTNN phát hiện nhiều sai phạm, bất cập trong quản lý môi trường, đồng thời kiến nghị hoàn thiện cơ chế, chính sách.

Đối với môi trường, khuyến nghị của SAI phải mang tính giải pháp hơn là chỉ liệt kê sai phạm. Thay vì chỉ yêu cầu “rút kinh nghiệm”, SAI nên đề xuất sửa đổi các văn bản quy phạm pháp luật đang chồng chéo. Đồng thời, thiết lập hệ thống theo dõi việc thực hiện kiến nghị kiểm toán định kỳ.

Những rào cản và hành động của cơ quan kiểm toán

Nghiên cứu của IDI-INTOSAI WGEA cho thấy, mặc dù các quốc gia đã và đang nỗ lực xây dựng kế hoạch để bảo vệ và khôi phục môi trường nhưng việc chuyển hóa thành hành động tại địa phương lại rất chậm do thiếu nguồn lực, đào tạo và dữ liệu tập trung. Cùng với đó, công tác quản trị phân tán, thiếu sự phối hợp chiều ngang (giữa các Bộ, ngành) và chiều dọc (giữa Trung ương và địa phương). Các cơ quan thường hoạt động riêng lẻ, dẫn đến chồng chéo nhiệm vụ hoặc bỏ sót các khâu quan trọng.

Các quốc gia đều gặp tình trạng dữ liệu lỗi thời, việc lập kế hoạch dựa trên dữ liệu cũ hoặc thiếu các kịch bản khiến các biện pháp thích ứng trở nên thụ động và sai lệch. Ngoài ra, tiếng nói của những nhóm yếu thế (người bản địa, phụ nữ, trẻ em) thường bị bỏ qua trong quá trình lập quy hoạch, dẫn đến các biện pháp thích ứng không giải quyết đúng nhu cầu thực tế của họ. Đặc biệt, sự mất cân đối giữa nhu cầu tài chính và ngân sách thực tế, thiếu chiến lược huy động tài chính cho môi trường trong dài hạn khiến các dự án bị manh mún.

Trước bối cảnh trên, KTMT không còn là một lựa chọn mà là một yêu cầu bắt buộc đối với mọi quốc gia mong muốn có một tương lai bền vững. Yêu cầu đó đòi hỏi mỗi quốc gia phải tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm giải trình trong quản trị môi trường thông qua hoạt động của các SAI.

Theo đó, trước tiên, SAI cần xây dựng phương pháp tiếp cận phù hợp. Các SAI không chỉ kiểm tra việc tuân thủ quy định mà cần tập trung vào các khu vực có rủi ro cao nhất. Ví dụ, các SAI sử dụng bản đồ rủi ro thiên tai và kịch bản biến đổi khí hậu để lựa chọn chủ đề kiểm toán, như: Kiểm toán các công trình đê điều ở vùng sạt lở hoặc hệ thống thoát nước tại các đô thị thường xuyên ngập lụt… Môi trường và biến đổi khí hậu diễn biến nhanh hơn các chu kỳ chính sách, do đó, các SAI cần khuyến nghị Chính phủ thiết lập cơ chế “phản ứng nhanh” trong ngân sách dành cho các tình huống khẩn cấp, thay vì chỉ dựa vào quy trình phân bổ hằng năm.

KTMT đòi hỏi bằng chứng mang tính kỹ thuật cao, không chỉ là chứng từ tài chính, vì vậy, việc sử dụng công nghệ và phân tích dữ liệu là yêu cầu bắt buộc. Các SAI ứng dụng ảnh vệ tinh để giám sát biến động diện tích rừng, sự thay đổi dòng chảy hoặc tốc độ xói mòn bờ biển qua các năm - đây là bằng chứng khách quan, khó có thể làm giả. Đồng thời, SAI cần khuyến nghị Chính phủ xây dựng cổng thông tin dữ liệu môi trường quốc gia tập trung. Việc thiếu dữ liệu đồng nhất giữa các Bộ, ngành là rào cản lớn nhất khiến các kế hoạch thích ứng bị chồng chéo hoặc kém hiệu quả.

Đối với Việt Nam, theo ThS. Đào Trọng Khánh, để nâng cao chất lượng các cuộc KTMT cũng như gia tăng giá trị của kết luận, kiến nghị kiểm toán, bên cạnh việc tiếp tục hoàn thiện quy định pháp luật về môi trường, SAI Việt Nam cần mở rộng khả năng tiếp cận đối tượng kiểm toán, đặc biệt với các hoạt động có tác động môi trường lớn; đẩy mạnh công khai thông tin từ báo cáo KTMT; hoàn thiện quy định về giám sát, xử phạt qua kết quả kiểm toán; ứng dụng công nghệ số trong giám sát và phân tích dữ liệu.

TS. Lê Doãn Hoài - Phó Vụ trưởng Vụ Địa bàn I, Ủy ban Kiểm tra Trung ương - nhấn mạnh, môi trường là lĩnh vực có phạm vi rộng, vì vậy, cần xác định cụ thể từng đối tượng kiểm toán. Hiện nay, KTNN chủ yếu kiểm toán công tác quản lý, việc sử dụng các quỹ và kiểm tra, đối chiếu các quy định. KTNN cần mở rộng đánh giá tác động, chỉ rõ hậu quả ảnh hưởng đến môi trường, sinh kế, sức khỏe của người dân. Trên cơ sở bằng chứng đầy đủ, KTNN tính toán thiệt hại, xác định trách nhiệm của đơn vị vi phạm, cơ quan quản lý. Muốn làm được điều này, cơ sở dữ liệu về môi trường phải đầy đủ, liên kết và chia sẻ, đảm bảo điều kiện để SAI đối chiếu, thu thập bằng chứng./.

Thùy Lê - Theo Báo Kiểm toán số 13/2026