(sav.gov.vn) - Từ thực tiễn kiểm toán, Kiểm toán nhà nước (KTNN) đã chủ động chắt lọc, chuyển hóa những phát hiện và bài học kinh nghiệm thành tri thức quản trị vào chương trình đào tạo, bồi dưỡng cho cán bộ cơ sở; qua đó, giúp địa phương hiểu đúng quy định, chủ động nhận diện và kiểm soát rủi ro trong quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công. Đây không chỉ là hoạt động đào tạo nghiệp vụ, mà còn khẳng định vai trò của KTNN trong việc đồng hành cùng chính quyền địa phương nâng cao năng lực quản trị, bảo vệ nguồn lực quốc gia và phục vụ nhân dân ngày càng tốt hơn.

“Khoảng trống” quản trị

“Các KTNN khu vực và các đoàn kiểm toán cần nêu cao tinh thần trách nhiệm, chủ động đồng hành, hỗ trợ và chia sẻ với địa phương, không chỉ giúp cơ sở hoàn thành tốt nhiệm vụ chuyên môn, mà còn tháo gỡ các nút thắt, tạo điều kiện thuận lợi nhất để bộ máy chính quyền mới vận hành hiệu lực, hiệu quả sau sắp xếp” - Tinh thần đó nhiều lần được Tổng Kiểm toán nhà nước Nguyễn Hữu Nghĩa quán triệt bởi đây chính là vấn đề được đặt ra từ thực tiễn.

Phát huy vai trò đồng hành của các Kiểm toán nhà nước khu vực

Các KTNN khu vực cần chủ động tư vấn, hỗ trợ các tỉnh, thành tháo gỡ khó khăn trong phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt là khi triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Cần phát huy vai trò đồng hành để giúp địa phương bù đắp những khoảng trống về kiến thức, kinh nghiệm; bảo đảm tài chính, tài sản công luôn được quản lý chặt chẽ, sử dụng hiệu quả và đúng pháp luật.

Tổng Kiểm toán nhà nước Nguyễn Hữu Nghĩa

Yêu cầu đồng hành, hỗ trợ địa phương xuất phát từ những hạn chế, “khoảng trống” đang hiện hữu trong năng lực quản trị tài chính công và tổ chức thực thi ở cơ sở.  Tổng hợp kết quả kiểm toán tại các địa phương thời gian qua, KTNN đã ghi nhận hơn 130 sai sót, hạn chế phổ biến trong công tác quản lý ngân sách, tài chính và tài sản công cấp xã, phường. Đây không chỉ là các vi phạm hành chính hay tài chính, mà còn là những “điểm nghẽn” về mặt năng lực thực tế.

Theo đó, các sai sót này tập trung ở các khâu trọng yếu trong một chu kỳ năm ngân sách: Từ lập, giao, chấp hành đến quyết toán ngân sách; quản lý biên chế, quỹ lương; kế toán, chứng từ, đối chiếu số liệu đến việc quản lý, khai thác tài sản công và đầu tư công. Đáng chú ý, nhiều sai sót được phát hiện không xuất phát từ động cơ cố tình trục lợi hay làm trái quy định.

“Qua thực tiễn kiểm toán, chúng tôi nhận thấy phần lớn sai phạm bắt nguồn từ việc cán bộ cơ sở chưa nắm chắc thẩm quyền, chưa cập nhật kịp thời quy định mới, hoặc chưa nhận diện được rủi ro ngay từ khi bắt đầu quy trình”-  Phó Tổng Kiểm toán nhà nước Bùi Quốc Dũng thẳng thắn chỉ rõ.

Từ góc độ lãnh đạo địa phương, Chủ tịch Ủy ban nhân dân (UBND) TP. Đà Nẵng Nguyễn Mạnh Hùng cũng thừa nhận thực tế này: Sau khi sáp nhập và vận hành chính quyền địa phương hai cấp, các xã, phường được phân cấp nhiều nhiệm vụ và thẩm quyền mới, đòi hỏi sự chủ động đưa ra quyết định và chịu trách nhiệm về kết quả. Tuy nhiên, đội ngũ cán bộ cấp xã, phường của chúng ta vẫn còn nhiều hạn chế về trình độ chuyên môn, sự hiểu biết đầy đủ về các quy định pháp luật phức tạp liên quan đến ngân sách, thủ tục đầu tư, mua sắm công, hay quản lý tài sản công dôi dư.

“Đây là một “khoảng trống” năng lực thực sự khi mà cấp cơ sở phải gánh vác những trách nhiệm lớn trước đây thuộc về cấp trung gian, trong khi hệ thống văn bản quy phạm pháp luật trong các lĩnh vực này vừa đồ sộ, phức tạp, vừa đòi hỏi tính chuyên môn sâu rất cao. Việc cán bộ cơ sở bỡ ngỡ, lúng túng, hoặc có những cách hiểu và cách thực hiện chưa thống nhất là điều thực tế đang hiện hữu tại các địa phương” - Chủ tịch UBND TP. Đà Nẵng Nguyễn Mạnh Hùng cho biết.

Chia sẻ tri thức, giúp địa phương quản trị tốt hơn
Trong quá trình kiểm toán tại các địa phương, KTNN nhận thấy đội ngũ cán bộ cấp xã đang phải đảm nhận nhiều nhiệm vụ mới, thẩm quyền mới, trách nhiệm mới. Trong khi đó, các quy định về ngân sách, tài sản công, mua sắm, đấu thầu vừa nhiều vừa có tính chuyên môn cao lại đang trong quá trình tiếp tục hoàn thiện để phù hợp với mô hình tổ chức mới. Trong quá trình triển khai thực hiện, việc cán bộ cơ sở còn có những điểm chưa thật sự đồng nhất trong cách hiểu, cách vận dụng và tổ chức thực hiện là vấn đề cần được nhìn nhận khách quan, chia sẻ và kịp thời hỗ trợ. Qua rất nhiều cuộc kiểm toán, KTNN đã tích lũy được kinh nghiệm thực tiễn quý giá về những điểm dễ phát sinh sai sót, nguyên nhân, dấu hiệu rủi ro và những hạn chế mang tính hệ thống trong quản lý, sử dụng nguồn lực công. Nếu những kinh nghiệm đó chỉ dừng lại trong từng báo cáo kiểm toán thì giá trị của hoạt động kiểm toán chưa được phát huy đầy đủ. Vì vậy, KTNN sẵn sàng chia sẻ những bài học từ thực tiễn đó để giúp các đơn vị nhận diện rủi ro sớm hơn, hoàn thiện quy trình kiểm soát và quan trọng nhất làm đúng ngay từ đầu. Đấy chính là sự đồng hành mà KTNN hướng tới trên cơ sở sử dụng tri thức từ kiểm toán để giúp địa phương quản trị tốt hơn và phòng ngừa sai sót ngay từ nơi phát sinh. 
Phó Tổng Kiểm toán nhà nước Bùi Quốc Dũng
 

Chuyển dịch tư duy quản trị: Từ “bị động khắc phục” sang “chủ động phòng ngừa”

Trước thực tế đó, KTNN đã xác định một sứ mệnh mới phù hợp với xu thế phát triển và đòi hỏi của thực tiễn: Hoạt động kiểm toán không thể và không nên chỉ dừng lại ở vai trò “hậu kiểm”, thay vào đó, KTNN cần đi trước, trở thành người đồng hành tin cậy, chia sẻ các bài học thực tiễn để giúp các cơ quan, đơn vị nhận diện rủi ro từ sớm, từ xa. Đây là sự dịch chuyển mang tính chiến lược, thay đổi hoàn toàn hệ giá trị từ tư duy “phát hiện sai phạm” sang “kiến tạo nền tảng quản trị vững chắc và phòng ngừa sai sót ngay từ đầu”.

Sự đồng hành này gắn chặt với thực tiễn. Khi cán bộ cơ sở được trang bị đầy đủ công cụ và kiến thức để nhận diện rủi ro, họ sẽ tự tin hơn trong thực thi nhiệm vụ, xóa bỏ tâm lý sợ sai, đùn đẩy hay né tránh trách nhiệm.

Phó Tổng Kiểm toán nhà nước Bùi Quốc Dũng nhấn mạnh: “Trước mỗi khoản chi, mỗi quyết định mua sắm, mỗi phương án sử dụng tài sản công, mỗi báo cáo quyết toán, cán bộ thực hiện có thể tự hỏi: Việc này đúng thẩm quyền hay không? Căn cứ pháp lý đã đủ chưa? Tiêu chuẩn định mức đã phù hợp chưa? Và còn rủi ro nào chúng ta cần xử lý trước khi ký? Nếu mỗi cán bộ hình thành được thói quen tự vấn và kiểm soát nội bộ như vậy, phần lớn các sai sót sẽ được ngăn chặn ngay từ đầu, giúp bảo toàn nguồn lực công và giữ an toàn cho chính đội ngũ cán bộ”.

Quan điểm này đã nhận được sự hưởng ứng mạnh mẽ từ các địa phương. Theo ông Trương Thanh Dũng - Chủ tịch UBND phường Hòa Cường, TP. Đà Nẵng, đổi mới tư duy quản trị tài chính, tài sản công không chỉ dừng lại ở yêu cầu đúng quy định mà cần hướng tới hiệu quả, minh bạch và tạo ra giá trị thực chất cho người dân địa phương. Mỗi đồng ngân sách, mỗi tài sản công được giao phải được nhìn nhận như một nguồn lực cần được quản lý có trách nhiệm và sử dụng hiệu quả. Quản lý tài chính và tài sản công không phải là việc riêng của kế toán, mà là trách nhiệm của cả hệ thống chính trị cơ sở, trong đó, người đứng đầu giữ vai trò quyết định trong việc thiết lập và vận hành cơ chế kiểm soát rủi ro.

Hành trình chuyển dịch tư duy từ "khắc phục sai sót" sang "phòng ngừa rủi ro ngay từ đầu" không chỉ giúp bảo vệ nguồn lực công của đất nước, mà quan trọng hơn là khơi dậy tinh thần dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm của đội ngũ cán bộ cơ sở trong bối cảnh thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp.

“Cầm tay chỉ việc” dựa trên ba góc nhìn

Để hiện thực hóa triết lý đồng hành và chuyển dịch tư duy, KTNN không sử dụng các phương pháp giảng dạy lý thuyết hàn lâm lối mòn. Khóa bồi dưỡng thí điểm tại TP. Đà Nẵng đã áp dụng một mô hình đào tạo mang tính đột phá và thực chất, được thiết kế dựa trên kinh nghiệm từ hàng nghìn cuộc kiểm toán thực tiễn. Chương trình bồi dưỡng gồm 5 chuyên đề được thiết kế tinh gọn nhưng bao phủ toàn bộ các sai sót phổ biến tại địa phương cũng như các tồn tại mang tính hệ thống.

Điểm độc đáo đầu tiên là sự liên kết logic của chương trình đào tạo, thay vì chia nhỏ theo các lỗi kiểm toán riêng lẻ, các chuyên đề của khóa học được sắp xếp thành một chuỗi công việc liên tục, bao phủ trọn vẹn một năm ngân sách mà chính quyền cấp cơ sở phải vận hành: Từ thể chế, phân cấp quản lý ngân sách đến lập dự toán, điều hành ngân sách và quản lý tài sản công, quyết toán ngân sách và quản lý quỹ lương, biên chế. Cách tiếp cận này giúp các cán bộ xã, phường có cái nhìn hệ thống, hiểu rõ mối quan hệ giữa các khâu, từ đó tối ưu hóa quy trình điều hành thực tế tại đơn vị mình.

Điểm độc đáo thứ hai là phương pháp đào tạo “Ba góc nhìn của một vấn đề”. Một tình huống thực tế không chỉ được giải quyết bởi một cá nhân, mà được soi chiếu đồng thời qua ba lăng kính liên thông: Nhà làm luật - đại diện Bộ Tài chính hướng dẫn chính sách, quy định pháp lý; KTNN chia sẻ rủi ro, cách phát hiện sai sót và điểm kiểm soát; Nhà sư phạm tổ chức thực hành theo vị trí việc làm, phản biện và hoàn thiện sản phẩm. Ba góc nhìn này cùng hội tụ trên một hồ sơ tình huống mô phỏng sát thực tế, giúp học viên học theo phương pháp “cầm tay chỉ việc”, được giải đáp vướng mắc và sửa sản phẩm ngay tại lớp học.

Bên cạnh đó, chương trình còn áp dụng phương thức cá nhân hóa theo 5 nhóm vị trí việc làm tại cấp xã, phường, bao gồm: Lãnh đạo, tham mưu, kế toán, quản lý tài sản, và quản lý biên chế. Cách tiếp cận này giúp thúc đẩy sự phối hợp liên ngành giữa các bộ phận trong cùng một đơn vị, biến kiến thức thành một “cẩm nang” hành động chung để áp dụng ngay vào công việc hằng ngày.

TP. Đà Nẵng được lựa chọn là địa phương đầu tiên KTNN thí điểm thực hiện Khóa bồi dưỡng Nâng cao năng lực quản trị tài chính công, tài sản công cho đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã, phường. Khóa đào tạo mở ra kỳ vọng về một mô hình bồi dưỡng năng lực chuẩn hóa sẽ được nhân rộng trên toàn quốc trong thời gian tới.

 Từ đó, những giá trị được chắt lọc qua thực tiễn kiểm toán sẽ tiếp tục được lan tỏa, góp phần giúp cơ sở chủ động phòng ngừa rủi ro, nâng cao hiệu quả quản lý, sử dụng nguồn lực công; khẳng định vai trò của KTNN không chỉ là “phát hiện sai sót”, mà còn đồng hành, chia sẻ tri thức, hỗ trợ địa phương nâng cao năng lực quản trị tài chính công, góp phần xây dựng nền quản trị công hiệu lực, hiệu quả./.