(sav.gov.vn) - Sự bùng nổ của thuốc lá thế hệ mới cùng các chiêu trò tiếp thị trên không gian mạng đang đặt các lực lượng chức năng vào thế lúng túng do thiếu chế tài định danh. Nhằm xóa bỏ kẽ hở "lách luật" suốt nhiều năm qua, Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đã thiết lập hàng rào cấm khép kín từ linh kiện rời, dung dịch pha chế đến thành phẩm, bảo vệ an toàn học đường và sức khỏe cộng đồng.
Nút thắt lớn nhất trong công tác thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm suốt những năm qua bắt nguồn ngay từ Điều 2 của đạo luật hiện hành. Khái niệm "thuốc lá" truyền thống vốn chỉ giới hạn ở các sản phẩm được sản xuất từ toàn bộ hoặc một phần nguyên liệu thuốc lá và được chế biến dưới dạng thuốc lá điếu, xì gà, thuốc lào để hút, nhai hoặc ngửi thông qua cơ chế đốt cháy trực tiếp.
Lợi dụng điểm nghẽn này, các dòng thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng đã nhanh chóng xâm nhập thị trường dưới danh nghĩa các thiết bị công nghệ thông minh, phụ kiện thời trang hoặc hóa mỹ phẩm hương liệu. Khi lực lượng chức năng kiểm tra, các đối tượng vi phạm thường phân trần rằng thiết bị chỉ là linh kiện điện tử dân dụng, còn dung dịch tinh dầu chỉ là chất tạo mùi hóa học, không thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá. Sự thiếu vắng một định danh pháp lý chuẩn xác vô hình trung đã vô hiệu hóa nhiều chế tài xử phạt, tạo điều kiện cho các đường dây buôn bán ngầm hoạt động công khai.
Để bịt kín lỗ hổng này, dự thảo luật đã điều chỉnh căn bản ngay từ nền móng thuật ngữ. Thứ trưởng Thường trực Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà cho biết, việc sửa đổi, bổ sung lần này nhằm bảo đảm tên luật và phạm vi điều chỉnh bao quát đầy đủ mọi sản phẩm thuốc lá trên thực tế. Hàng loạt khái niệm mới lần đầu tiên được định danh chính thức trong luật, bao gồm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, thiết bị điện tử, thuốc lá đặc chế và các dạng thuốc lá khác. Đây là bước đi cụ thể nhằm thể chế hóa quan điểm nghiêm cấm các chất gây nghiện, chất độc hại đã được xác định tại Nghị quyết số 173/2024/QH15 của Quốc hội, tạo cơ sở pháp lý vững chắc và đồng nhất để các lực lượng chức năng xử lý vi phạm mà không lo vướng rào cản định danh.
Đặc biệt, dự thảo luật còn bổ sung các định nghĩa mang tính nhận diện hành vi như "trưng bày thuốc lá" và "tiếp thị thuốc lá trực tiếp tới người tiêu dùng". Đây được xem là đòn đánh trực diện vào các chiêu thức quảng cáo du kích tại các điểm bán lẻ và trên mạng xã hội – nơi các nhãn hàng thuốc lá mới thường tài trợ cho các nhân vật có ảnh hưởng, lập các hội nhóm kín hoặc trưng bày sản phẩm bắt mắt tại quầy thu ngân để kích thích thị hiếu tò mò của học sinh, sinh viên.
Nếu chỉ dừng lại ở việc cấm các sản phẩm thành phẩm, cuộc chiến chống thuốc lá thế hệ mới sẽ rất dễ rơi vào cảnh "bắt cóc bỏ đĩa". Thực tế đấu tranh chống buôn lậu cho thấy, các đối tượng buôn bán thuốc lá điện tử thường không nhập khẩu nguyên cây mà xé lẻ từng bộ phận. Đầu pod, thân máy, pin, vi mạch điện tử và các can dung dịch tinh dầu được kê khai dưới dạng linh kiện điện tử gia dụng hoặc hương liệu thực phẩm để qua mặt các cửa khẩu. Sau khi về nước, chúng được đưa vào các cơ sở gia công khép kín để lắp ráp, phối trộn và dán nhãn trước khi tuồn ra thị trường. Nguy hiểm hơn, dung dịch này còn bị các đối tượng tội phạm biến tướng, phối trộn ma túy tổng hợp để đầu độc giới trẻ.
Nhận diện rõ phương thức tinh vi này, dự thảo luật đã thiết lập một hàng rào pháp lý khép kín tại Điều 9 thông qua việc mở rộng tối đa các hành vi bị nghiêm cấm. Theo Thứ trưởng Vũ Mạnh Hà, chính sách mới không chỉ cấm sản xuất, kinh doanh, tàng trữ, vận chuyển và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, mà còn cấm tuyệt đối việc sản xuất, mua bán, xuất nhập khẩu các thiết bị điện tử, cụm linh kiện, linh kiện rời và dung dịch dùng để lắp ráp, điều chế các sản phẩm này. Bằng cách chặt đứt toàn bộ các mắt xích cấu thành sản phẩm từ khâu nguyên liệu thô, cơ quan soạn thảo kỳ vọng sẽ vô hiệu hóa tận gốc hoạt động của các cơ sở gia công ngầm trong nước.
Đi đôi với việc chặn nguồn cung, dự thảo luật đặt trọng tâm vào việc bảo vệ các nhóm dễ bị tổn thương, đặc biệt là phụ nữ và trẻ em trước tác hại của khói thuốc và hơi hóa chất. Danh mục các địa điểm cấm hút thuốc lá hoàn toàn tại Điều 11 được sửa đổi theo hướng chuẩn hóa tên gọi chung của toàn bộ hệ thống cơ sở giáo dục để đồng bộ với Luật Giáo dục. Quy định này thiết lập hành lang an toàn tuyệt đối xung quanh học đường, kiên quyết không để khói thuốc lá len lỏi vào các trường phổ thông, cơ sở giáo dục nghề nghiệp và đại học dưới bất kỳ hình thức nào.
Dù mục tiêu chính sách được đánh giá là rất quyết liệt, song câu hỏi lớn nhất được đặt ra từ phía cơ quan lập pháp là: Liệu các quy định cấm đoán này có khả năng đi vào cuộc sống hay sẽ lại rơi vào tình trạng "luật trên giấy"? Bởi lẽ, thuốc lá điện tử ngày nay không bày bán công khai ở các cửa hàng tạp hóa truyền thống mà giao dịch chủ yếu qua mạng xã hội, các ứng dụng nhắn tin bảo mật như Telegram và vận chuyển hỏa tốc thông qua đội ngũ giao hàng công nghệ.
Đứng ở góc độ chỉ đạo hoàn thiện chính sách, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh lưu ý các quy định khi ban hành phải thực sự khả thi, có công cụ để kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm trong thực tế. Phó Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh cơ quan soạn thảo cần rà soát kỹ các điều kiện liên quan đến việc ngăn chặn người dưới 18 tuổi tiếp cận thuốc lá; tiếp tục nghiên cứu, chỉnh lý các quy định về cấm trưng bày, cấm bán thuốc lá trên môi trường điện tử và đặc biệt là cơ chế xác minh độ tuổi của người mua hàng.
Nếu không có quy định cụ thể về trách nhiệm của các sàn thương mại điện tử, các đơn vị bưu chính chuyển phát và chế tài kỹ thuật đối với các giao dịch số, việc cấm bán thuốc lá trên mạng sẽ rất khó kiểm soát. Khi người mua chỉ cần một cú nhấp chuột mà không phải trải qua bất kỳ bước xác thực danh tính nào, ranh giới cấm đoán sẽ tiếp tục bị vô hiệu hóa bởi sự linh hoạt của thương mại điện tử.
Bên cạnh các biện pháp răn đe, dự thảo luật lần này cũng ghi nhận sự chuyển dịch trong tư duy quản lý khi tiếp cận bài toán giảm cầu tiêu dùng. Thay vì xem hoạt động hỗ trợ người cai nghiện là một ngành nghề kinh doanh có điều kiện ngặt nghèo, dự thảo luật đề xuất bãi bỏ các điều kiện đầu tư kinh doanh đối với hoạt động cai nghiện và tư vấn cai nghiện thuốc lá, chuyển giao thẩm quyền cho Bộ Y tế ban hành hướng dẫn chuyên môn. Bước đi này nhằm khuyến khích các cơ sở y tế công lập lẫn tư nhân tham gia cung cấp dịch vụ hỗ trợ, tạo thuận lợi tối đa cho những người nghiện thuốc sớm tiếp cận liệu trình điều trị y khoa bài bản.
Tuy nhiên, từ góc nhìn của cơ quan thẩm tra, việc đơn giản hóa thủ tục hành chính đối với một mặt hàng nhạy cảm như thuốc lá lại đòi hỏi sự cẩn trọng cao độ. Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Nguyễn Đắc Vinh đề nghị cơ quan soạn thảo cần bổ sung đánh giá, tổng kết thực tiễn thật kỹ lưỡng trước khi luật hóa việc bãi bỏ các thủ tục này. Việc cắt giảm điều kiện kinh doanh phải dựa trên cơ sở thực tế rõ ràng, có đánh giá tác động toàn diện nhằm bảo đảm việc tinh gọn thủ tục không làm suy giảm hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước đối với lĩnh vực sản xuất, kinh doanh thuốc lá. Nếu nới lỏng quá mức khâu hậu kiểm, nguy cơ các cơ sở dịch vụ cai nghiện hoạt động chui, kém chất lượng hoặc biến tướng thương mại sẽ lại phát sinh.
Sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá không đơn thuần là việc cập nhật thêm một vài danh mục hàng cấm, mà là cuộc tái lập trật tự thể chế để bảo vệ giống nòi trước sự tấn công của các sản phẩm gây nghiện thế hệ mới. Để các điều khoản trong luật thực sự phát huy tác dụng khi đi vào đời sống, tinh thần cấm đoán quyết liệt của cơ quan y tế cần phải được ráp nối chặt chẽ với các giải pháp kỹ thuật số và năng lực điều tra của lực lượng hành pháp. Chỉ khi kẽ hở định danh được bịt kín cùng lúc với việc thiết lập được cơ chế giám sát thực chất ngoài đời sống, đạo luật mới trở thành tấm khiên vững chắc bảo vệ thế hệ tương lai trước hiểm họa khói thuốc.
Lượt xem: 9
